Geen wereldmacht meer? Dan maar wereldmakelaar

Fareed Zakaria: The Post-American World. Norton &Co., 292 blz. € 23,–

Fareed Zakaria: The Post-American World. Norton &Co., 292 blz. € 23,–

Boeken over neergang hebben in Amerika de kracht van een bezwering– zoals de donderpreken over de decadentie van de mens in die kleine wit geschilderde kerkjes in het land. Dat is al zo sinds de dag van de Onafhankelijkheidsverklaring, toen het eerste deel van Gibbon’s Decline and Fall of the Roman Empire een bestseller was. In de nadagen van Ronald Reagans presidentschap publiceerde de Britse historicus Paul Kennedy The Rise and Fall of the Great Powers en muntte het fraaie begrip imperial overstretch: de geschiedenis leert, aldus Kennedy, dat elke supermogendheid op den duur onder zijn eigen last bezwijkt. En de geschiedenis leert ook dat de status van supermogendheid de bewoners de antenne ontneemt om tekens van overbelasting tijdig te verstaan. Amerikanen verslonden het boek.

Maar toen viel de Muur, bleef alleen Amerika als supermogendheid over en explodeerde de Amerikaanse economie in internet en globalisering. Doemdenken waaide over en Paul Kennedy schreef essays over de ongekende dominantie van het Amerikaanse leger. En een jonge, veelbelovende immigrant en journalist van het weekblad Newsweek, Fareed Zakaria, zong in datzelfde koor: ‘We leven in een unipolaire wereld – een tijdperk met maar één wereldmacht. De positie van het Amerika van vandaag is zonder weerga in de geschiedenis.’

Dat was vijf jaar geleden. Inmiddels ziet Zakaria het anders. The Post-American World heet zijn net verschenen boek. En de hoofdredacteur van Newsweek is eerlijk genoeg om te erkennen dat de mislukking in Irak hem in de richting van een ommekeer heeft geduwd: ‘Falen is een heel sterk mechanisme voor verandering’. Maar bij kritiek op de regering- Bush en het aanmatigende geknoei van de eerste jaren in Irak blijft het niet. Nee, Zakaria heeft een nieuw Amerika waargenomen, een Amerika dat niet in de gaten heeft dat het allang niet meer de baas is in de wereld. Natuurlijk, de haute finance, de kringen van experts in buitenlandpolitiek weten het wel, maar gemiddeld Amerika leeft in een voorbije tijd.

In de verkiezingscampagne hebben zowel Democraten als Republikeinen een wereldvreemde reactie op de globalisering. Democraten speculeren op protectionisme om bedreigingen van buitenaf tegen te houden, Republikeinen slaan op hol en willen immigratie tegenhouden. Dat is, aldus Zakaria, allemaal angstvallige afweer in plaats van het broodnodige besef dat Amerika zich aan een nieuwe wereld moet aanpassen.

‘We naderen,’ aldus de auteur, ‘Een post-Amerikaanse wereld en die door vele volken en op vele plaatsen wordt bepaald en gestuurd’. En dat past, vervolgt Zakaria in één keer, in de ontwikkelingsgang van de laatste vijfhonderd jaar. Eerst kwam Europa op, toen steeg Amerika tot unieke hoogte en nu is de beurt aan the rise of the rest. Wat Zakaria betreft gaat het dus vooralsnog niet om de neergang van de Verenigde Staten, maar eigenlijk eerder om de opstomende rest.

Maar omdat Amerikanen dat dus niet beseffen, kunnen zij ook nog niet adequaat reageren en zich aanpassen. Zakaria’s boek zit vol anekdotes om dit te illustreren. Zo ziet hij het ontbreken van een metriek stelsel in Amerika als een typische vorm van provincialisme en zelfoverschatting. Nog maar twee andere landen veroorloven zich deze afwijkende luxe van de rest van de wereld, namelijk Liberia en Birma. Dat zegt genoeg.

Erudiet en speels schrijft Zakaria over tekortkomingen in de Amerikaanse politiek, economie en cultuur. Er wordt te weinig geleerd, te veel energie gebruikt, te weinig gespaard, te veel gesubsidieerd. De auteur doet ook op internationaal-politiek terrein allerlei verstandige suggesties. Amerika moet leren om in een multipolaire wereld te functioneren. Sterker nog, het heeft een uitgelezen kans om de nieuwe opkomende grootmachten in zo’n systeem te integreren, als ‘wereldmakelaar’. Als Amerika maar bereid is andere landen invloed te geven en van de rest van de wereld te leren.

Fareed Zakaria is in een half decennium tijds stevig van mening veranderd. Maar dat is niet erg. Hij prikkelt, analyseert en geeft zijn landgenoten interessante lessen in bescheidenheid. En een echte Amerikaan blijft hij ook: want als zijn landgenoten maar het juiste dingen doen, komt het met Amerika weer in orde – geen hegemoniale macht meer, maar een makelaar op wereldschaal.

Dat is toch altijd nog een veel aanlokkelijker perspectief dan die onvermijdelijke neergang waar de Brit Kennedy de Amerikanen twintig jaar geleden op meende te moeten trakteren.