De voorhang scheurt

De Ka’aba in Mekka Foto AFP An aerial view shows Muslim pilgrims praying around the Kaaba at the Grand Mosque in the Saudi holy city of Mecca on the second day of Eid al-Adha, 31 December 2006. Muslims around the world started celebrating the Feast of Sacrifice yesterday marking the end of the annual hajj pilgrimage to Mecca. AFP PHOTO/MOHAMMED ABED AFP

Gesluierd gaan niet alleen mensen, maar ook dingen. In veel religies worden voorwerpen met doeken aan het oog onttrokken. In de katholiek kerk hebben ze een hele reeks doeken en doekjes te bedekking van kelken en andere liturgische parafernalia. In sommige kerken krijgt het kruis in de week voor Pasen een doorzichtige sluier om. Het belangrijkste heiligdom van de islam, de Ka’aba in Mekka, is altijd gesluierd. De heilige kubus wordt elk jaar in een nieuw kleed van zwarte zijde gehuld. De Kiswah lijkt wel wat op een boerka. Maar als vrouwen om de Ka’aba heen lopen, mogen ze die juist niet aan. Hun gezicht en handen moeten tijdens de hajj onbedekt blijven. Het is een raar gebouw, die Ka’aba, dankzij zijn drie dimensies nog geheimzinniger dan het Zwarte vierkant van Malevitsj. Het heeft een binnenste, maar dat binnenste is zo goed als leeg.

Dat van die vrouwen is een van die weetjes die je tegenkomt als je de sluier bestudeert. Wie dat doet, ontdekt hem op steeds meer plaatsen. Maar als metafoor is de sluier nog alomtegenwoordiger dan in het echt. Ook in de westerse cultuur neemt hij nog een grotere plaats in dan je zou verwachten. Er is geen of weinig correlatie meer tussen het voorkomen van echte en overdrachtelijke sluiers. De beeldspraak is in het Westen nog steeds sterker aanwezig dan het beeld, het straatbeeld ten spijt.

Vaak gaat het dan niet alleen om het oplichten van het tipje, zoals het spreekwoord wil, maar om het wegnemen van de hele sluier. Talloos zijn de prenten uit de Verlichting waarop de Natuur, verbeeld als vrouw, de sluiers wordt afgenomen door de Wetenschap of de Filosofie (ja, meestal een man). De naakte waarheid.

Maar in de filosofie hult ook de man zich vaak in een sluier. Van de Turkse soefi Mevlana Rumi tot de Duitse filosoof Schopenhauer, ze dragen eigenlijk allemaal een boerka. De wereld om hen heen is die boerka. Ook als een vrouw haar sluier afdoet, onthult zij enkel een illusie. Onder de boerka zit weer een boerka. In het hindoeïsme en het boeddhisme wordt deze sluier van illusies maya genoemd. Nooit zullen we de wereld echt kunnen kennen, er zit altijd een sluier tussen.

Volgens sommigen lukt het de kunst af en toe de maya weg te nemen. Maar een kunstwerk als de ka’aba logenstraft dat idee. De ka’aba is leeg. Er zijn alleen sluiers. Met goud geborduurd.

Maar voor mij is de wereld geen sluier. Er zijn alleen vrouwen die hem dragen moeten. Maya is een mooie meisjesnaam.

Dit is de laatste aflevering van deze serie. Zie voor eerdere afleveringen http://weblogs.nrc.nl/weblog/cultuurblog/