Sterren laten zien met een colafles

Het heelal in infrarood tonen, dat wil het Groningse team dat gisteren de Academische Jaarprijs won. De 100.000 euro gaat deels op aan een opblaasbare telescoop.

„Pechtold en ik zeiden het net tegen elkaar”, zei minister Ronald Plasterk tegen het publiek. „Het voordeel van infrarood licht is dat je haar er nog zwart in lijkt.” Het winnende team van de Rijksuniversiteit Groningen had zojuist het publiek in infrarood licht naar zichzelf laten kijken, geprojecteerd op een groot scherm. Met infrarood licht, was hun boodschap, kun je onderzoek doen naar de geschiedenis van het universum. Ontdek het onzichtbare heelal heette het plan waarmee het team sterrenkundigen gisteravond de derde editie Academische Jaarprijs 2008 won. Dit is een prijs, ingesteld door NRC Handelsblad en de wetenschapsorganisaties KNAW en NWO, voor universiteitsprojecten waarin wetenschap vertaald wordt voor een breed publiek.

Het moeilijkst, zegt teamleider Peter Barthel, hoogleraar sterrenkunde, is om het enthousiasme voor onderzoek over te brengen. Na de uitreiking in de Leidse Schouwburg: „Het is geweldig hoe planeten ontstaan uit stof zo dun als sigarettenrook, maar we snappen niet hoe dat verder gaat van kleine brokjes naar kilometers. Hoe leg je dat scholieren uit?”

Je enthousiasme overbrengen op het publiek was de opdracht voor de elf onderzoeksteams die meedongen naar de hoofdprijs van honderdduizend euro. Die werd gisteravond uitgereikt door minister Plasterk. Het team van Groningen zou de ton deels willen besteden aan een opblaasbaar planetarium, maar dat gaat niet door, zegt Barthel. Die opblaastent met projector zou buiten veel te veel gaan schudden, ontdekten ze – en misschien zelfs wegwaaien.

Nu komt er een opblaasbare Herschel-telescoop, een model van de echte die de Europese ruimtevaartorganisatie ESA in 2009 met infrarooddetectoren en al door de ruimte stuurt. Er komt ook een ‘sterrentournee’ met de Discovery Truck, een vrachtwagen waarin scholieren en geïnteresseerden wordt uitgelegd dat je met infrarood onzichtbare dingen kunt zien, zoals achter stofwolken verstopte sterrenstelsels. De Jaarprijsjury was gecharmeerd van de infraroodfotowedstrijd, die Groningen ook gaat organiseren, samen met Academie St. Joost in Breda.

Nummer twee werd dit jaar het onderzoeksteam van de Universiteit van Maastricht, dat een computerprogramma ontwikkelt om vervalste schilderijen van echte Van Goghs te onderscheiden. Dat kan door het programma zo veel mogelijk voorbeelden van authentieke schilderijen en vervalsingen aan te bieden. Als het in een schilderij opeens opvallend veel of weinig contrasten detecteert, of een andere textuur, dan zou dat een vervalsing kunnen zijn. „De jury waardeert de combinatie van kunstmatige intelligentie en kunstgeschiedenis”, oordeelde juryvoorzitter Rick van der Ploeg over het onderzoek en de website waarop scholieren in teams vervalsingen kunnen opsporen.

Veel virtuele plannen dit jaar. Team Ken uw Pijn, van de Erasmus Universiteit Rotterdam, wil mensen die ongewoon denken te reageren op pijnstilling naar een website lokken, om die eigenschap met vragenlijsten en eventueel een DNA-test verder uit te zoeken. „Dat willen ze wel, mensen zijn geïnteresseerd in zichzelf”, zeggen ze in Rotterdam.

Henk-Jan Honing (Universiteit van Amsterdam) meent dat een tv-programma met Matthijs van Nieuwkerk de kijkers kan sturen naar een website waar zij hun eigen muzikaliteit kunnen ontdekken. En de onderzoekers van de Open Universiteit wilden het publiek beter leren googlen met een internetquiz.

De technische universiteiten zetten in op de materiële werkelijkheid. Een teamlid van de Universiteit Twente liet tijdens het diner een stukje koolstof zweven boven magneetjes. Ze onderzoeken nanotechnieken voor dataopslag, een lastig onderwerp om uit te leggen aan jongeren. „De jury was kritisch over ons idee om hiermee naar scholen te gaan”, zei het teamlid van het zwevende plaatje koolstof. „Maar scholieren zijn echt enthousiast als ze dit zien.”

Jurylid Piet Borst merkte na afloop op dat solide wetenschap achter de ideeën van de deelnemers „dit jaar wat minder was”. „We hadden niet de Science- en Nature-stukken van het eerste jaar.”

Het winnende team uit Groningen begint met scholieren door colaflesjes te laten kijken met infrarood licht. Dan volgt de interesse in de geboorte van sterren vanzelf.