Paar miljoen Ieren beslissen over toekomst van EU

Brussel heeft gevleid en gedreigd. Want wat als de Ieren ‘nee’ zeggen tegen het Verdrag van Lissabon’?

Dan zou de EU weleens tot stilstand kunnen komen.

Met het Ierse referendum in zicht nam in Brussel de afgelopen maanden de nervositeit toe. Het zou de derde achtereenvolgende keer kunnen worden dat een nieuw EU-verdrag in een referendum sneuvelt. De Ieren verwierpen in 2001 in eerste instantie het huidige verdrag (en keurden het daarna alsnog goed). In 2005 wezen de Fransen en de Nederlanders de Europese Grondwet af, die dat verdrag moest vervangen.

Tot voor kort was er een stilzwijgende afspraak binnen de EU waar iedereen zich aan hield: wees aardig voor de Ieren. Vanuit Brussel is er de afgelopen maanden alles aangedaan om het hen naar de zin te maken.

Zo begint de Europese Commissie regelmatig juridische procedures tegen lidstaten die zich niet houden aan Europese wetgeving. Dat is de gewoonste zaak van de wereld en veel van die procedures halen niet eens het nieuws. Maar zaken tegen Ierland bleven nu even liggen.

Ook de lijst van onderwerpen waarover even niet werd gepraat is lang: vennootschapsbelasting, echtscheidingen, Europese defensiepolitiek. Allemaal zaken die weinig of niks met het nieuwe verdrag te maken hebben, maar wel gevoelig liggen in Ierland. Niemand in Brussel wil achteraf verwijten krijgen.

Maar de laatste dagen nemen sommige politici risico’s en kiezen ze voor een andere strategie: dreigen. Als de Ieren nee stemmen, dan worden zijzelf „de eerste slachtoffers”, zei de Franse minister van Buitenlandse Zaken, Bernard Kouchner. „Een nee zou leiden tot minder invloed voor Ierland”, aldus de vooraanstaande Duitse Europarlementariër Jo Leinen. „De toekomst van Europa zou niet mogen afhangen van een kleine minderheid.”

Wat betekent het voor Europa als de Ieren nee zeggen? En wat zijn de alternatieven?

1 De Ieren moeten zelf met een oplossing komen

„Er is geen plan B”, zei voorzitter José Manuel Barroso van de Europese Commissie onlangs. Diplomaten en ambtenaren in Brussel zeggen het hem dezer dagen na. Ze hopen de Ieren zo aan te zetten tot „verantwoordelijk gedrag”. Het nieuwe EU-verdrag wordt pas van kracht wanneer álle lidstaten het hebben goedgekeurd.

Maar Antonio Missiroli van het European Policy Centre, een Brusselse denktank, denkt dat hij wel weet wat er gebeurt als de Ieren het verdrag afwijzen. „De andere landen zullen tegen hen zeggen dat ze het zelf maar moeten oplossen”, voorspelt hij.

Dat is ook wat gebeurde nadat Nederland en Frankrijk de Europese Grondwet afwezen, al werd dat toen niet hardop gezegd. Het was uiteindelijk de latere Franse president Nicolas Sarkozy die met het idee voor een ‘miniverdrag’ kwam, dat minder ambitieus zou zijn dan de grondwet en niet meer zo zou heten. Dat werd het Verdrag van Lissabon, waar ook Nederland mee instemde.

De Ieren kunnen voor een oplossing zorgen door een tweede referendum te houden. Zo ging het ook na hun nee in 2001. De andere landen hielpen Ierland toen aan een excuus. Ze verklaarden dat plannen voor een gemeenschappelijk defensiebeleid geen gevolgen zouden hebben voor de Ierse neutraliteit – een zorg van sommige nee-stemmers. Maar of dat nog een keer werkt?

2 De EU valt uiteen in verschillende blokken landen

De kans is groot, denken waarnemers, dat een Iers nee zal leiden tot discussie over een ‘Europa van twee snelheden’. „Je kunt een groep van landen krijgen die hetzelfde denken en die verder willen met Europa”, zegt Missiroli van het European Policy Centre.

„Als het verdrag wordt verworpen dan zullen landen waarschijnlijk hun pogingen opgeven om nog veelomvattende hervormingsverdragen goed te keuren”, schreef Hugo Brady van het Centre for European Reform, een andere denktank, onlangs. „In plaats daarvan zullen zich groepen van voorlopers vormen op verschillende terreinen, zoals defensie, buitenlands beleid en belastingen.”

3 Het Verdrag van Lissabon treedt nog niet in werking

Er is nog een optie: niets doen totdat er een nieuw land bij de Europese Unie komt, mogelijk Kroatië in 2011 of 2012. Tot die tijd kan worden gewerkt met het huidige verdrag. Dat gaat best: van alle voorspellingen dat de Europese Unie zonder nieuw verdrag onbestuurbaar zou worden na de uitbreidingen van de afgelopen jaren, is weinig uitgekomen. Zolang het niet over haar eigen instituties gaat, is zij prima in staat beslissingen te nemen.

Want het nieuwe verdrag moet Europa slagvaardiger maken, maar niemand weet zeker of dat ook gebeurt. Het verdrag voorziet bijvoorbeeld in een soort ‘EU-president’. Wat als die niet overweg kan met de voorzitter van de Europese Commissie? Dan zou de Europese Unie wel eens mínder slagvaardig kunnen worden.

4 Hoe dan ook gaat de EU weer twijfelen aan zichzelf

„De gevolgen zouden ernstig kunnen zijn”, zegt Missiroli van het European Policy Centre: „Een nieuwe afwijzing zou onvermijdelijk leiden tot serieuze twijfels over het Europese integratieproject zelf.”

De praktische gevolgen zijn misschien te overzien, maar een Iers nee zou veel imagoschade veroorzaken. Als de Ieren, die hun land de afgelopen decennia alsmaar rijker zagen worden mede dankzij EU-subsidies, niet te overtuigen zijn van het nut van Europese integratie, wie dan wel?

Elmar Brok, een Duitser die al ruim een kwart eeuw in het Europees Parlement zit, voelt niets voor relativeren. Hij vloog naar Ierland om de ja-campagne te steunen. „Een nee zou het einde betekenen van het verenigde Europa”, zei hij tegen FT Deutschland.

Avril Doyle, een Ierse Europarlementariër, wil ook nog niet speculeren over alternatieven. Dit verdrag is eigenlijk al het alternatief, zegt ze: voor de Europese Grondwet. „Dit ís plan B.”

Overzichtskaart ratificatieproces op nrc.nl/euverdrag

    • Jeroen van der Kris