Ontdek het onzichtbare

Je enthousiasme overbrengen op je publiek, zo luidde de opdracht.

En soms is dat bij wetenschap bijna ondoenlijk.

Minister Plasterk reikte gisteravond in Leiden de Academische jaarprijs uit. Foto’s Thomas Donker Donker, Thomas

,,Pechtold en ik zeiden het net tegen elkaar”, zei minister Ronald Plasterk tegen het publiek, „het voordeel van infrarood licht is dat je haar er nog zwart in lijkt.” Het winnende team van de Rijksuniversiteit Groningen had zojuist het publiek in infrarood op een groot scherm getoond. Met infrarood licht, was hun boodschap, kun je onderzoek doen naar de geschiedenis van het universum. Ontdek het onzichtbare heelal, heette het plan waarmee het team sterrenkundigen gisteravond de Academische Jaarprijs 2008 won.

Het allermoeilijkst vindt teamleider Peter Barthel, hoogleraar sterrenkunde, hoe je het enthousiasme voor onderzoek overbrengt. Na de uitreiking in de Leidse Schouwburg: ,,Het is geweldig hoe planeten ontstaan uit stof zo dun als sigarettenrook, maar we snappen niet hoe dat verder gaat van kleine brokjes naar kilometers. Geen idee! Hoe leg je dat scholieren uit?”

Je enthousiasme overbrengen op het publiek was precies de opdracht voor de elf onderzoeksteams die meedongen naar de hoofdprijs van 100.000 euro. Die werd gisteravond uitgereikt door minister Plasterk. Het team van Groningen zou de ton, zo was het plan, deels besteden aan een opblaasbaar planetarium. Maar dat gaat niet door, zegt Barthel. Die opblaastent met projector zou buiten veel te veel gaan schudden, ontdekten ze. En misschien wel wegwaaien! Nu komt er dus maar een opblaasbare Herschel-telescoop, een model van de echte die in 2009 met infrarooddetectoren en al door ESA de ruimte in wordt gestuurd. Er komt ook een „sterrentoernee” met de Discovery Truck, een vrachtwagen waarin scholieren en geïnteresseerden wordt uitgelegd dat je met infrarood onzichtbare dingen kunt zien, zoals achter stofwolken verstopte sterrenstelsels. De Jaarprijsjury was vooral gecharmeerd van de infraroodfotowedstrijd, die Groningen ook gaat organiseren, samen met Academie St. Joost in Breda.

De Groningse ‘Wetenschapsnomade’ en sterrenkundige Theo Jurriens, vaste chauffeur van de Discovery Truck vindt het belangrijk dat jongeren op de hoogte worden gehouden van de wetenschappelijke stand van zaken. ,,We werken tien jaar aan een kunstmaan, en dan doet-ie het gewoon. We kunnen echt heel veel!”

Nummer twee werd het onderzoeksteam van de Universiteit van Maastricht, dat een computerprogramma ontwikkelt om vervalste schilderijen van echte Van Gogh’s te onderscheiden. Dat kan door het programma zoveel mogelijk voorbeelden van authentieke schilderijen en vervalsingen aan te bieden. Als het programma opeens opvallend veel of weinig contrasten, of een andere textuur detecteert in een schilderij, dan zou dat weleens een vervalsing kunnen zijn. „De jury waardeert de combinatie kunstmatige intelligentie en kunstgeschiedenis”, oordeelde juryvoorzitter Rick van der Ploeg over het onderzoek en de website waarop scholieren in teams vervalsingen kunnen opsporen.

Veel virtuele plannen dit jaar. Team Ken uw Pijn, van de Erasmus Universiteit Rotterdam, wil mensen naar een website lokken die ongewoon reageren op pijnstilling. „Dat willen ze wel, mensen zijn geïnteresseerd in zichzelf”, zeggen ze in Rotterdam. Henk-Jan Honing (Universiteit van Amsterdam) meent dat een tv-programma met Matthijs van Nieuwkerk de kijkers kan sturen naar hun site waar ze hun eigen muzikaliteit kunnen ontdekken. En de onderzoekers van de Open Universiteit wilden het publiek beter leren googlen met een internetquiz.

Natuurlijk, de technische universiteiten zetten in op de materiële werkelijkheid. Een teamlid van TU Twente liet tijdens het diner een stukje koolstof zweven boven magneetjes. Ze onderzoeken verbeterde nanotechnieken voor dataopslag, een lastig onderwerp om uit te leggen aan jongeren. „Hm, de jury was kritisch over ons idee om hiermee naar scholen te gaan”, zei een teamlid met het zwevende plaatje. „Maar scholieren zijn echt enthousiast als ze dit zien”, zegt hij tevreden. Ook het plan om “bolbliksems uit een emmer water te laten stijgen”, om mensen naar de campus van TU Eindhoven te lokken voor uitleg over plasmatechniek, haalde de finale niet, de demonstraties met plasmabuizen ten spijt.

Jurylid en NRC Handelsblad-columnist Piet Borst merkte na afloop kritisch als altijd op dat solide wetenschap het belangrijkst was „en dat dit dit jaar wat minder was. We hadden niet de Science en Nature stukken van het eerste jaar.”

Het winnende team uit Groningen begint met scholieren door colaflesjes te laten kijken met infrarood licht. Dan volgt de interesse in de geboorte van sterren vanzelf.

    • Carola Houtekamer