Ieren stemden al eens eerder tegen EU

Vandaag stemmen de Ieren over het nieuwe EU-verdrag. In Ierland, maar ook elders in Europa bleek het in het verleden moeilijk om de bevolking te winnen voor verdragswijzigingen.

Ooit stemden meer dan acht op de tien Ieren vóór Europa. Dat was op 10 mei 1972, toen niet minder dan 83.1 procent van de Ierse bevolking de toetreding van Ierland tot de toenmalige Europese Gemeenschap (EG) goedkeurde.

Maar juist de Ieren, die vandaag stemmen over het Verdrag van Lissabon, hebben laten zien dat referenda over Europese samenwerking geenszins zonder risico zijn. Ierland bracht in 2001 een politiek schokeffect teweeg door het Verdrag van Nice, dat ook over bestuurlijke hervorming ging, in een referendum te verwerpen. Pas nadat de Ieren een aparte EU-verklaring hadden bedongen over de Ierse neutraliteit, kreeg ‘Nice’ bij een tweede stemming in 2002 een meerderheid.

De laatste peilingen voor het Ierse referendum van vandaag duiden op een nek-aan-nek race tussen voor- en tegenstanders. Een herhaling van het fiasco van ‘Nice’ is niet denkbeeldig. De Duitse bondskanselier Angela Merkel leek hier gisteren al op te speculeren door aan te kondigen dat Duitsland en Frankrijk in dat geval met een gezamenlijke reactie zouden komen.

De geschiedenis van de EG (na 1993 de EU) laat zien dat alleen bij referenda over het lidmaatschap als zodanig op succes kan worden gerekend. Bij vragen die verder gaan dan lidmaatschap alleen - zoals verdragswijzigingen - wordt niet zelden tegengestemd.

Het Ierse referendum van mei 1972 vormde - bijna - een primeur in Europa. Het was de tweede keer in de geschiedenis van de Europese samenwerking dat de bevolking van een land direct naar haar mening werd gevraagd. Het allereerste Europa-referendum vond een paar dagen eerder plaats, in Frankrijk. Tweederde van de Fransen keurde in april 1972 de geplande uitbreiding van de Gemeenschap met Ierland, Noorwegen, Denemarken en Groot-Brittannië goed.

Bijna alle referenda waarbij het lidmaatschap op het spel stond leverden een ‘ja’ op. Zelfs bijna zeventig procent van de eurosceptische Britten sprak zich in een referendum in 1975 uit vóór het EG-lidmaatschap. De uitzondering vormen de Noren: zij stemden in 1972 en in 1995 tegen. Bij de EU-uitbreiding van 2004, met voornamelijk Centraal- en Oost-Europese landen, stemde de bevolking van de nieuwe lidstaten voor toetreding.

Als landen echter eenmaal EU-lid zijn, blijkt het veel moeilijker om de bevolking te overtuigen van het nut van een nieuw verdrag, laat staan van de zegeningen van de euro. In Frankrijk, dat Nederland voorging in het afwijzen van de Europese Grondwet in 2005, was het in 1992 al kantje boord. Slechts 50,95 procent stemde voor het Verdrag van Maastricht, 49,05 procent stemde tegen. De Deense bevolking verwierp toen het verdrag. Vervolgens stemden de Denen in 2000 ook tegen de euro - evenals de Zweden in 2003.

Vorig jaar nog waarschuwde de voormalige Franse president Valéry Giscard d’Estaing Nederlandse voorstanders van een tweede EU-referendum om ditmaal geen risico te nemen, en ratificatie van het Verdrag van Lissabon aan het parlement over te laten. „Tijdens de campagne zal er allicht een ander onderwerp naar voren komen. Mensen zullen dan stemmen over die kwestie in plaats van over de eigenlijke vraag van het referendum”, aldus Giscard d’Estaing.

Na het debacle van het Franse en het Nederlandse ‘nee’ tegen de Europese Grondwet besloten de EU-leiders het nieuwe verdrag zoveel mogelijk ‘referendum-bestendig’ te maken. Iedere mogelijke aanleiding voor nieuwe referenda werd uit de tekst geschrapt. In het geval van Nederland ging het bijvoorbeeld om passages in het verdrag met een grondwettelijk karakter.

Maar de Duitse kanselier Merkel, die de moeizame onderhandelingen over het nieuwe EU-verdrag leidde, kon niet voorkomen dat er vandaag tóch een referendum plaatsvindt. Ierland is grondwettelijk verplicht om een referendum te houden over het Verdrag van Lissabon.

In Europese hoofdsteden wordt met veel spanning gekeken naar het nieuws uit Dublin. Morgenochtend beginnen de Ieren met tellen. De uitslag wordt in de loop van morgenmiddag verwacht.