Muziekdrama vol machines

Muziektheater Stifters Dinge van Heiner Goebbels. Te zien: 11-14/6 Muziekgebouw aan ’t IJ, A’dam.

Kan er muziektheater bestaan zonder zangers, musici, acteurs? Ja, blijkt in Stifters Dinge van de Duitse componist/theatermaker Heiner Goebbels, vanaf vandaag op het Holland Festival.

In Goebbels’ eerdere Eislermaterial, over componist Hanns Eisler, waren musici al verbannen naar de randen van het podium. In Stifters Dinge resten alleen technici. Vrijwel alles wat klinkt, wordt mechanisch opgewekt: van schurende stoeptegels tot vijf door onzichtbare handen bespeelde piano’s.

Goebbels gaat met succes een stap verder dan eerdere werken voor ‘automaten’, zoals de hypercomplexe pianolacomposities van Conlon Nancarrow of de werken voor het robotorkest van uitvinder/componist Godfried-Willem Raes. In Stifters Dinge hebben de instrumenten een dramatische rol in een multimediaal spektakel, waarin belichting, projecties en verplaatsing van podiumelementen even belangrijk zijn als muziek.

De caleidoscopische voorstelling is vol paradoxen: technologisch is alles geavanceerd, maar ook ‘ouderwets’ mechanisch, met allerlei ingenieus bewegende constructies. En hoe kunstmatig het allemaal ook is, onderwerp van de voorstelling is juist de menselijke verhouding tot de natuur; Goebbels blijft een maatschappelijk geëngageerd componist.

Zijn voorliefde voor het gesproken en geschreven woord hangt hier ook mee samen. Woorden communiceren immers explicieter dan muziek, maar niet altijd ook ondubbelzinniger.

Ook in Stifters Dinge vormen opgenomen verhalen een rode draad: een natuurbeschrijving van Adalbert Stifter, de negentiende-eeuwse dichter op wiens werk Goebbels zijn voorstelling baseerde, of een opname van een dialoog met de Franse etnoloog Levi-Strauss, die meent dat er geen ongerept stukje wereld meer bestaat.

Toch bereikt Goebbels in de non-verbale componenten de hoogste graad van poëzie. De muziek heeft een duistere, beklemmende sfeer, en met muzikale citaten wordt ook de traditie aangehaald. Onvergetelijk is de scène waarin één van de piano’s in mist en een aanzwellende regenbui uit zichzelf het Andante uit Bachs Italiaanse Concert in F, BWV 971 begint te spelen. Computergestuurd theater, dat tegelijk vol menselijke emotie is: dat is de griezelige paradox van Stifters Dinge.