Iers referendum maakt Brussel nerveus

Een dag voor het Ierse referendum over het nieuwe EU-verdrag neemt ook in Brussel de nervositeit toe. Wat als de Ieren ‘nee’ zeggen?

Séan Ó Neachtain, Iers Europarlementariër, was de afgelopen weken vaker op tv dan in de zes jaar daarvoor. „Buitenlandse zenders”, verduidelijkt hij, „geen Ierse.” Ze willen weten wat hij verwacht van het referendum dat Ierland morgen houdt over het nieuwe EU-verdrag.

„Elk half uur word ik er naar gevraagd”, zegt Avril Doyle, óók Iers Europarlementariër. Wat ze dan zegt? „Ik verwacht een ‘yes’, maar overweldigend zal het niet zijn. En vanzelfsprekend is het niet.”

Morgen stemmen de Ieren over het nieuwe EU-verdrag – als enigen. De peilingen geven aan dat het spannend wordt. En dus neemt ook in Brussel de nervositeit toe. Tot voor kort was er een stilzwijgende afspraak binnen de EU waar iedereen zich aan hield: wees aardig voor de Ieren. Maar de laatste dagen nemen sommige politici risico’s en kiezen ze voor een andere strategie: dreigen.

Als de Ieren nee stemmen, dan worden zijzelf „de eerste slachtoffers”, zei de Franse minister van Buitenlandse Zaken, Bernard Kouchner. „Een ‘nee’ zou leiden tot minder invloed voor Ierland in de EU”, aldus de vooraanstaande Duitse Europarlementariër Jo Leinen gisteren. „De toekomst van Europa zou niet mogen afhangen van een kleine minderheid.”

Wat betekent het voor Europa als de Ieren nee zeggen? En wat zijn de alternatieven? „De gevolgen zouden ernstig kunnen zijn”, zegt Antonio Missiroli van het European Policy Centre, een Brusselse denktank. Het zou de derde achtereenvolgende keer zijn dat een nieuw EU-verdrag in een referendum sneuvelt. De Ieren verwierpen in 2001 de eerste versie van het huidige verdrag. En in 2005 wezen de Fransen en de Nederlanders de Europese Grondwet af. „Een nieuwe afwijzing zou onvermijdelijk leiden tot serieuze twijfels over het Europese integratieproject zelf.”

Voor- én tegenstanders van verdere samenwerking in Europa denken ook dat het referendum in Ierland cruciaal is. Vertegenwoordigers van beide kampen stapten daarom op het vliegtuig om mee te doen aan de ‘slag om Ierland’. Zo deden voorzitter José Manuel Barroso van de Europese Commissie, voorzitter Hans-Gert Pöttering van het Europees Parlement en de Duitse bondskanselier Angela Merkel mee aan de ja-campagne. Het nee-kamp kreeg onder meer steun van de Deense euroscepticus Jens-Peter Bonde en Harry van Bommel van de SP.

„Er is geen plan B”, zei Barroso onlangs. Diplomaten en ambtenaren in Brussel zeggen het hem dezer dagen na. Ze hopen de Ieren zo aan te zetten tot „verantwoordelijk gedrag”. Het nieuwe EU-verdrag wordt pas van kracht wanneer álle lidstaten het hebben goedgekeurd.

Vanuit Brussel is er de afgelopen maanden alles aangedaan om het de Ieren naar de zin te maken. De Europese Commissie begint regelmatig juridische procedures tegen lidstaten die zich niet houden aan Europese wetgeving. Dat is de gewoonste zaak van de wereld en veel van die procedures halen niet eens het nieuws. Maar zaken tegen Ierland blijven nu even liggen.

De lijst van onderwerpen waarover even niet wordt gepraat is lang: vennootschapsbelasting, echtscheidingen, Europese defensiepolitiek. Allemaal zaken die weinig of niks met het nieuwe verdrag te maken hebben, maar wel gevoelig liggen in Ierland. Niemand in Brussel wil achteraf verwijten krijgen.

Missiroli van het European Policy Centre denkt dat hij wel weet wat er gebeurt als de Ieren het verdrag afwijzen. „De andere landen zullen tegen hen zeggen dat ze het zelf maar moeten oplossen”, voorspelt hij. Dat is namelijk wat gebeurde nadat Nederland en Frankrijk de Europese Grondwet afwezen, al werd dat toen niet hardop gezegd. Het was uiteindelijk de latere Franse president Nicolas Sarkozy die met het idee voor een ‘mini-verdrag’ kwam, dat minder ambitieus zou zijn dan de grondwet en niet meer zo zou heten.

De Ieren kunnen voor een oplossing zorgen door een tweede referendum te houden. Zo ging het ook na hun ‘nee’ in 2001. De andere landen hielpen Ierland toen aan een excuus. Ze verklaarden dat plannen voor een gemeenschappelijk defensiebeleid geen gevolgen zouden hebben voor de Ierse neutraliteit – een zorg van sommige nee-stemmers. Maar of zo’n kunstje nog een keer werkt?

De kans is groot, denken waarnemers, dat een Iers ‘nee’ zal leiden tot discussie over een ‘Europa van twee snelheden’. „Je kunt een groep van landen krijgen die hetzelfde denken en die verder willen met Europa”, zegt Missiroli.

„Als het verdrag wordt verworpen dan zullen landen waarschijnlijk hun pogingen opgeven om nog veelomvattende hervormingsverdragen goed te keuren”, schreef Hugo Brady van het Centre for European Reform, een andere danktank, onlangs. „In plaats daarvan zullen zich groepen van voorlopers vormen op verschillende terreinen, zoals defensie, buitenlands beleid en belastingen.”

Er is nog een optie: niets doen totdat er een nieuw land bij de EU komt, mogelijk Kroatië in 2011 of 2012. Tot die tijd kan worden gewerkt met het huidige verdrag. Dat gaat best: van alle voorspellingen dat de EU zonder nieuw verdrag onbestuurbaar zou worden na de uitbreidingen van de afgelopen jaren, is weinig terechtgekomen. Zolang het niet over haar eigen instituties gaat, is zij prima in staat beslissingen te nemen.

Het nieuwe verdrag moet Europa slagvaardiger maken. Maar gebeurt dat ook? Het verdrag voorziet bijvoorbeeld in een soort ‘EU-president’. Wat als die niet overweg kan met de voorzitter van de Europese Commissie? Dan zou de EU wel eens mínder slagvaardig kunnen worden.

De praktische gevolgen zijn misschien te overzien, maar een Iers ‘nee’ zou wel veel imagoschade veroorzaken. Als de Ieren, die hun land de afgelopen decennia alsmaar rijker zagen worden mede dankzij EU-subsidies, niet te overtuigen zijn van het nut van Europese integratie, wie dan wel?

Elmar Brok, een Duitser die al ruim een kwart eeuw in het Europees Parlement zit, voelt niets voor relativeren. Hij vloog ook naar Ierland om de ja-campagne te steunen. „Een ‘nee’ zou het einde betekenen van het verenigde Europa”, zei hij tegen FT Deutschland.

Avril Doyle, de Ierse Europarlementariër, wil ook nog niet speculeren over alternatieven. Dit verdrag is eigenlijk al het alternatief, zegt ze: voor de Europese Grondwet. „Dit ís plan B.”

Overzichtskaart ratificatieproces op nrc.nl/euverdrag