Bibob op de Wallen

Het red light district van Amsterdam gaat op de schop. Het wettelijk instrument daarvoor ligt echter terecht onder vuur.

Tekening Boligan Boligan

Het moet een prachtwijk worden, is de boodschap van wethouder Asscher en burgemeester Cohen van Amsterdam over postcodegebied 1012, ook wel bekend als De Wallen. Het stadsbestuur rekent op tien jaar om de ‘ranzigheid’ uit te bannen. Het heeft wel een krachtig instrument voorhanden.

De naam is Bibob. Dit staat voor „bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur”. Zo heet een wet uit 2002, die lokale overheden de bevoegdheid geeft vergunningen te weigeren aan verdachte ondernemers na onderzoek van een landelijk Bibobbureau.

De komst van deze wet was omstreden. De vragen in de Tweede kamer lazen als een requisitoir. De eigen partij van Asscher en Cohen, de PvdA, sprak van een „diepingrijpende” inbreuk op de privacy. Officieel heette het dat de nieuwe verregaande onderzoeksbevoegdheden alleen zouden worden ingezet als concrete gegevens voorhanden waren dat een sector wordt bedreigd. Maar verhoudt dat zich wel met de nadruk die de regering legde op een ruime, preventieve inzet van dit instrument?

De VVD: strafrechtelijke gegevens die (nog) niet hebben geleid tot bewijs mogen worden gebruikt. Is dit niet in strijd met het rechtsstatelijke beginsel dat iemand voor onschuldig wordt gehouden tot zijn schuld wettig is bewezen? Het antwoord van de regering was dat deze „presumptio innocentiae” niet in het geding was omdat een Bibobadvies er niet toe strekt schuld aan een strafbaar feit vast te stellen. Bibob is een instrument van het bestuur, niet van de justitie.

Formeel is dat juist, maar maatschappelijk wordt dat niet zo ervaren. De bestuursrechtelijke afdoening nadert ook steeds meer de strafrechtspleging, zoals de nieuwe president van de Hoge raad Corstens al in 1995 in een afscheidscollege signaleerde. De bestuurlijke boetes en dwangmiddelen zijn sindsdien alleen maar toegenomen, en daarmee de behoefte aan klassieke rechtswaarborgen.

In de juridische vakpers was de kritiek op Bibob niet mals: „bestuursrechtelijk wangedrocht”, „gelegenheidsproduct”'. Onrechtmatig verkregen bewijs dat in een strafzaak wordt geweerd kan in een bestuursprocedure wel een rol spelen. Bibob omzeilt de (nota bene net vernieuwde) wet op de verklaringen omtrent het gedrag, waarschuwde een deskundige.

In een ‘tussenstand’ in het Nederlands Juristenblad van 2006 relativeerde de Haagse advocaat R.W. Veldhuis de harde woorden: „de rechtspraak biedt voor die benamingen voorshands geen steun”. Maar eind februari van dit jaar heeft de Raad van State als hoogste bestuursrechter dan toch een niet mis te verstane waarschuwing uitgesproken tegen al te makkelijke Bibobbeslissingen in een zaak over de sluiting van vijf bordelen in Groningen. Gemeenten kunnen niet blindvaren op het Bibobbureau.

Minister Hirsch Ballin (Justitie) zegt dat na aanscherping van de Bibobinstructies de kou uit de lucht is. Amsterdam vindt dat het als gidsgemeente (het richtte zelf een ‘pre-Bibobbureau’ op) toch al sterk staat. Dat doet er niet aan af dat de Bibobprocedure werkt met „zachte informatie” die de betrokkene niet (geheel) mag inzien vanwege de bescherming van vertrouwelijke bronnen. Zo kan men zich nauwelijks verdedigen. De voormalige Amsterdamse ‘Wallenmanager’ Freek Salm ziet geen probleem: „je kunt toch uitleggen waar dat geld vandaan komt? Als het bureau Bibob verkeerde conclusies trekt, zeg dan hoe het wél zit. Kan je dat niet, dan is het jammer. Begin dan een bloemenstal of een viskraam”. Maar het kan soms écht niet, zei de Rotterdamse hoogleraar Lodewijk Rogier tegen het Nederlands Dagblad: een ondernemer kan zijn vergunning kwijtraken omdat hij zaken doet met iemand die geld witwast, zonder dat ooit te weten.

De exploitant van de Amsterdamse Casa Rosso dreigt zijn vergunning nu kwijt te raken doordat hij zijn bedrijf 13 jaar geleden liet financieren door de Wallen-tycoon Charles Geerts – een zeer ‘bibobabel’ heerschap. Maar de gemeente stopte de procedure tegen Geerts en kocht hem liever voor miljoenen uit. Moet zij daar dan ook niet de consequenties van aanvaarden?

Het hele postcodeproject heeft iets van twee walletjes eten. De ambities gaan verder dan een klassieke ‘veegactie’ en doen eerder denken aan een complete herinrichting van het gebied. Daar zijn eigen, minder ingrijpende, procedures voor. Tijdens een expertmeeting bij de wetsevaluatie in 2006 werd al gewaarschuwd dat Bibob is afgedwaald van zijn oorspronkelijke bedoeling, de grote misdaad aan te pakken. Het heeft een „ethisch sausje” gekregen. Typerend is het gebruik van termen als „ranzigheid” door burgemeester en wethouder. Daar is Bibob niet voor bedoeld, zoals hun eigen PvdA in 2001 afdoende duidelijk maakte.

Frank Kuitenbrouwer is medewerker van NRC Handelsblad

Reageren? E-mail kuitenbrouwer@nrc.nl of via nrc.nl/kuitenbrouwer (reacties openbaar na goedkeuring door de redactie).