Honger naar vrijheid, honger naar een gehoor

Vroeger scheidde dichter Comrade Fatso zijn poëzie van zijn activisme. Maar dat past niet meer in het verscheurde Zimbabwe. „De oproep tot revolutie wordt steeds sterker.”

Comrade Fatso Foto Tineke de Lange Lange, Tineke de

Door Toef Jaeger

Wie denkt dat de politiek de literatuur in Zimbabwe inmiddels volledig de nek heeft omgedraaid, vergist zich. Een op de zes Zimbabwanen schrijft poëzie, vertelt uitgeefster Irene Staunton die voor Poetry International een dichtersavond samenstelde. Een van de optredende dichters is Comrade Fatso (geboren Samm Farai Monro) – en in zijn pseudoniem, dat zoveel betekent als vrolijke of gelukkige kameraad, klinkt evenveel strijdbaarheid als optimisme door. Fatso is een performer die zijn gedichten opbouwt uit Engels, Shona en muziek: jazz, afrobeat en hiphop. De cd is in Zimbabwe verboden, maar via Zuid-Afrika en internet wel verkrijgbaar. Die omweg is belangrijk, maar wat het buitenland van zijn poëzie vindt, interesseert hem niet werkelijk. Voor de buitenwereld schrijft hij een weblog, waarin hij als politiek verslaggever optreedt, zijn gedichten zijn voor binnenlands gebruik.

Want Fatso heeft een boodschap: kijk niet naar huidskleur (Fatso is een witte rasta), want „Ik stam af van elk die voor de vrijheid streed/ Stam of huidskleur doen me geen reet/ Mijn idealen vormen mijn portee/ En niet mijn P-I-G-M-E-N-T.” En hij kijkt met afschuw naar de gevolgen van de landonteigening: „Ik dacht: het zijn onze vruchten, het is ons land/ Nou worden ze door deze blinde laarzen fijngestampt/ Ze zeggen: jouw voedsel is vuiligheid/ Nee, mijn voedsel is waardigheid.”

Aanvankelijk onderscheidde Comrade Fatso zijn activistische van zijn dichterlijke werk, maar dat verschil is niet langer houdbaar. Activist zijn is onontkoombaar, ook wanneer hij als dichter op het podium staat of wanneer hij optredens regelt. „Vrijheid van meningsuiting bestaat eigenlijk niet, niet voor de journalist; niet voor de dichter. Journalisten die niet verbonden zijn met de staatsmedia worden geïntimideerd. En op het podium kan een dichter zeggen wat hij wil, maar achteraf weten ze je te vinden.” Die kwestie heeft hij behendig samengevat in een dichtregel: „In dit land waar je wel vrijheid van meningsuiting hebt maar geen vrijheid na meningsuiting.” „Je bent vrij om te zeggen wat je wilt, en je bent vrij om daarna opgepakt of geïntimideerd te worden”, constateert Fatso cynisch maar monter.

Tweeënhalf jaar geleden richtte hij The House of Hunger op, de eerste Poetry Slam-groep in Zimbabwe, met als motto Hungry for freedom, hungry to be heard’. Het oude beeld van een murw geslagen bevolking is niet langer houdbaar: „Jonge dichters en activisten willen steeds meer gehoord worden. En de oproep tot revolutie wordt steeds sterker. We gaan met de nieuwe dichtersgroep Magamba een week lang in Harare optreden, vlak voor de tweede ronde van de verkiezingen en hebben ook optredens in Zuid-Afrika gepland .”

Er is geen sprake van een verbod vooraf: „De autoriteiten rekenen op zelfcensuur – in principe mag je zeggen wat je wilt maar je weet dat er geen ‘vrijheid na meningsuiting’ is. In Zuid-Afrika verwacht ik geen problemen, integendeel, daar zal onze groep waarschijnlijk zelfs groeien. We willen een massale oproep doen aan Thabo Mbeki om druk uit te oefenen op Robert Mugabe om af te treden.”

„Het geweld in Zimbabwe zal de komende tijd nog wel toenemen. Ik verwacht dat de oppositie de meeste stemmen krijgt, maar dat Mugabe de verkiezingen weer zal stelen. We kunnen dan op onze strepen gaan staan en om gerechtigheid roepen, maar de uitkomst zal afhangen van de reactie van de rest van de wereld. Om te beginnen moet de Afrikaanse Unie zich ermee bemoeien, en daarna zal de internationale houding bepalend zijn, slechts dan kan Mugabe gedwongen worden zich terug te trekken. Alleen van binnenuit zal dat niet gaan.”

‘A different window on Zimbabwe’ is vanavond om 21.45 uur in de kleine zaal van de Rotterdamse Stadschouwburg.

Meer over poëzie uit Zimbabwe op: www.poetryinternational.org. Fatso’s blog op: comradefatso.vox.com