Hemel op aarde door Japanse lichtkunst

In Amsterdam zijn er deze weken lichtsculpturen van Ryoji Ikeda te zien.

De Japanse geluids- en lichtkunstenaar geeft 21 juni op Java Eiland ook een concert.

De door Ryoji Ikeda verlichte muziektent in het Amsterdamse Vondelpark. Foto Manon Braat Braat, Manon

Jamain Brigitha, directeur en curator van het jaarlijkse kunstevenement Dream Amsterdam, wil mensen hun leefomgeving op een bijzondere manier laten ervaren. Bij de watervogels in het Vondelpark is dat dit jaar zeker gelukt. „Toen we afgelopen week midden in de nacht de lichtsculptuur in het park installeerden, stonden alle eenden, futen, en ook een meerkoetje met haar kroost, aan de grond genageld. Met wijd open ogen staarden ze in die witte zee van licht. Het was alsof God zich aan hen openbaarde.”

God bleek Ryoji Ikeda. Spreek uit: Rie-joh-djie. De Japanse licht- en geluidskunstenaar is deze zomer door Dream Amsterdam Foundation uitgenodigd de hoofdstad drie weken lang als openbare tentoonstellingsruimte te gebruiken. Op vier verschillende locaties plaatste Ikeda (1966) lichtinstallaties, die hij samen met Brigitha op een regenachtige dag in November had uitkozen. Brigitha: „Elk jaar laat ik de deelnemende kunstenaar Amsterdam per fiets en boot verkennen. Weer of geen weer, de auto is verboden. Dan voel je de stad niet goed.”

Meest spectaculair zijn de lichtstralen die de donkere hemel boven de kop van het Java-eiland tot wel honderden meters hoog de lucht in wit kleuren. In het Westerpark is de binnenring van het waterbassin van een reeks krachtige lampen voorzien en ook de uitstekende wand van het nieuwbouwdeel van het Van Gogh Museum licht ‘s nachts fel wit op. Maar de meeste indruk wekt toch de verlichte muziektent in het Vondelpark. Omringd door water en een brede rand roze bloemetjes, doemt het paviljoen als een serene tempel op uit het verstilde park. Op de vloer zijn lampen bevestigd die het plafond in een hemels witte cirkel veranderen. Miljoenen insecten dansen in het verblindende schijnsel. Voor de verlichte tent zit een reiger op één poot, bevroren door de aanwezigheid van een nachtelijke zon. Het is een onvergetelijk beeld, vooral ook omdat de inbreuk op de werkelijkheid door Ryoji Ikeda zo subtiel is.

Afgelopen vrijdag opende Dream Amsterdam in concertzaal Paradiso met een optreden van de kunstenaar/componist die slechts onder een bescheiden kring, maar wel van heinde en ver toegestroomde, hedendaagse kunst- en muziekliefhebbers bekend is. Een kleine, geheel in het zwart geklede Ikeda stond onbewogen achter een tafel met laptops. Een reusachtig projectiescherm hing achter hem. Ikeda’s videowerk en muziek bestaan hoofdzakelijk uit computerdata, strikt genomen enen en nullen. Elektronische klanken werden in Paradiso in geometrische zwart-wit patronen omgezet, waarbij bassen vertaald werden in zwart, hoge tonen in wit. Andere kleuren komen niet voor in het wiskundige universum van Ikeda. Als klanken interfereerden, versterkten ze elkaar tot een oorverdovende ruis en verschenen, verschoven en verdwenen witte en zwarte strepen in een duizelingwekkende vaart. De geluidsfrequenties waren zowel in de hoge als in de lage tonen extreem en de combinatie met de psychedelische videoprojecties maakte de performance tot een onvergetelijke belevenis die voor je gevoel bij herhaling makkelijk tot permanente schade aan gehoor, ingewanden en geestesgesteldheid zou kunnen leiden.

Geen blijvende beschadiging, wel een onuitwisbare indruk, dat is nadrukkelijk de bedoeling van Dream Amsterdam. Brigitha: „Ik wil Amsterdam mentaal veranderen. De kunstwerken en -projecten moeten door een groot publiek in de openbare ruimte gevoeld en beleefd worden. Zodat zo’n plek in de herinnering van mensen altijd met die zintuiglijke ervaring verbonden blijft. Sommigen zien bij de aanblik van de Europarking steeds weer het beeld van een massa blote mensen opdoemen, die vorig jaar tijdens Dream Amsterdam voor de camera van Spencer Tunick poseerden. Creatieve ingrepen in bestaande plekken doen mensen anders nadenken over de functie en mogelijkheden van hun leefomgeving.”

Terwijl Brigitha daags na de opening al met de voorbereiding voor 2009 is begonnen, zal Ikeda zich op 21 juni nog eenmaal aan het publiek vertonen.

Op Java-eiland zal hij geluid en licht in een interactieve installatie combineren. De toeschouwer kan wandelen door een ‘veld van klank en kleur’ dat bij elke stap in intensiteit en frequentie zal veranderen.

    • Manon Braat