Zonnige films over gevoelige thema’s

Dino Risi was succesvol met intelligente komedies. Zijn personages boden een herkenbare mix van van humor en dramatiek.

Dino Risi in 2002 Foto AFP (FILES) This file picture taken on August 30, 2002 at the 59th Venice Film festival shows Italian director Dino Risi posing in the garden of a palace in Venise before receiving the "Golden Lion" award for his career. Risi, whose films helped shape Italian comedy during a career that spanned seven decades, died at the age of 91 on June 7, 2008 in Rome, Italy's domestic ANSA news agency reported. FAP PHOTO/FILES/GABRIEL BOUYS AFP

De Italiaanse regisseur Dino Risi is zaterdag op 91-jarige leeftijd in Rome overleden. De gelauwerde filmer, een van de grote namen van de ooit wereldwijd geliefde commedia all’italiana, sukkelde al langere tijd met zijn gezondheid. „We hebben een van de meesters van het mooiste en meest intense tijdperk van de Italiaanse komedie verloren”, zei burgemeester Alemanno van Rome zaterdag.

Als student werd Risi (Milaan, 1916) de filmwereld ingetrokken door zijn vriend, regisseur Alberto Lattuada, die in 1941 een assistent zocht voor zijn film Piccolo mondo antico. Na de oorlog en na zijn studie geneeskunde ging Risi documentaires maken, zoals veel van zijn generatiegenoten. Maar anders dan bijvoorbeeld Michelangelo Antonioni of Luigi Comencini, stapte Risi van daaruit niet over naar de speelfilm volgens de neorealistische mode van die tijd. Voor hem geen verhaal dat zó uit de werkelijkheid gehouwen leek, voor hem geen amateuracteurs. Risi maakte in 1951 zijn debuut met Vacanze col gangster, waarin een groep jongens een onschuldig veroordeelde man redden – meer avontuur à la Spielberg dan neorealisme als dat van Vittorio de Sica.

In vergelijking met de erkende Italiaanse grootheden Fellini en Antonioni, aan wie hij gekoppeld werd voor de episodenfilm Amore in città (1953) was Risi een bescheidener regisseur. „Ik heb meer dan vijftig films gemaakt, omdat ik er zeker van was dat er dan één meesterwerk tussen zou zitten’’, zei hij.

In Italië waren zijn komedies zeer succesvol. Ze waren zonnig en bewolkt, en staan daarmee in een fonkelende traditie van de Italiaanse cinema die van Lattuada en Fellini doorloopt naar Ettore Scola en nog later Roberto Benigni. Die laatste is misschien iets te komisch vergeleken met Risi.

Scola komt dan dichter in de buurt. Zoals hij in films als C’eravamo tanto amati en La terrazza de relaties tussen mensen in alle toonaarden tussen verdriet en geluk kon bezingen, zo deed Risi dat ook. Zijn films speelden zich meestal af tussen heel herkenbare figuren die in meer of mindere mate worstelden met sociaal gevoelige onderwerpen. Tegelijkertijd haalde Risi zijn neus ook niet op voor simpeler werk als Pane, amore e... (1955) het derde deel van een reeks relatiekomedies die begonnen was door Risi’s geestverwant en leeftijdgenoot Luigi Comencini.

Risi’s eerste grote succes was Il sorpasso (1962), een echte Risi. Een rijke jongen (gespeeld door Risi’s favoriet Vittorio Gassman) rijdt in zijn sportwagen door Italië en neemt een verlegen student (Jean-Louis Trintignant) mee. De structuur van de film, een lappendeken van scènes, is typisch voor Risi, net als de intelligente mix van geestige en dramatische momenten. En de aanwezigheid van Gassman, de acteur met het fijne, aristocratische gezicht waarop de combinatie van uitbundige vrolijkheid en wreedheid zo mooi uitkomt.

Met Gassman maakte hij ook zijn internationaal bekendste film, Profumo di donna (1974), in Hollywood opnieuw gemaakt met Al Pacino in de hoofdrol. In het Italiaanse origineel, waarvoor Risi een Oscar kreeg, is Gassman een blinde, gepensioneerde legerofficier die een jonge soldaat meekrijgt voor een reis met een fatale afloop.

Toen Risi in 2002 in Venetië de Gouden Leeuw voor zijn hele oeuvre kreeg, dankte hij in de eerste plaats Gassman, met „zijn professionaliteit en zijn geweldige timing’’. Hij zou nu tachtig jaar zijn geweest, zei Risi, die eraan toevoegde dat iedereen op zijn tachtigste zou moeten sterven om voor het verdriet over het overlijden van vrienden gespaard te worden. Over de prijs: „Tsja, zo’n oeuvreprijs… het is een beetje bedankt en tot ziens.”