Trauma’s gezocht

Het opgesloten meisje heeft nu een talkshow. Is het aan haar te zien, de horror?

En toen was er opeens Natascha Kampusch, de stralende talkshowhost. Afgelopen zondag presenteerde Kampusch de eerste aflevering van ‘Natascha Kampusch trifft’, waarin ze voormalig Formule-1 coureur Niki Lauda interviewde voor de Oostenrijkse zender Puls4. Inmiddels staat het volledige programma ook in vijf delen op YouTube.

Het was, zoals bijna iedere serieuze commentator achteraf opmerkte, een tenenkrommende vertoning. Maar tegelijkertijd riep de show een morbide soort fascinatie op, zozeer zelfs dat je je af kunt vragen of Plus4 nog andere beweegredenen had voor de programmareeks dan inspelen op een nauwelijks te stuiten voyeurisme. Is het te zien, de horror? Goh, denk je onwillekeurig, knap meisje, ziet er leuk uit, zelfverzekerd, komt goed uit haar woorden. Je zou niet zeggen dat ze acht jaar in een kelder opgesloten heeft gezeten.

Toch is Kampusch wel erg jong voor deze rol. Ze stelt niet de juiste vragen – dat was ook nauwelijks nodig, Lauda praatte toch wel – en komt soms wat verlegen en schutterig over. Interviewen is oneindig veel moeilijker dan het eruit ziet, live kan het al helemaal flink misgaan, en ruim 40 minuten is eigenlijk gewoon te lang. „Nu moet u me een beetje helpen,” zegt Kampusch op een gegeven moment, als ze doorkrijgt dat ze aan het blunderen is. Tjee, denk je alweer onwillekeurig, waarom zetten ze ook zo’n piepjong meisje voor die camera? O ja, omdat ze acht jaar in een kelder opgesloten heeft gezeten.

Oostenrijkers hebben er geen goed woord voor over, volgens een nieuwsitem van AP. „Alles finanziell,” zegt een Oosenrijkse vrouw bozig tegen de reporter. Een andere passant die op straat wordt aangesproken, roept verontwaardigd uit dat Kampusch altijd zo klaagde over de mediabelangstelling, terwijl ze die juist opzoekt. En ondertussen Oostenrijk maar te schande maken, lijkt de implicatie. Had ze niet gewoon onder een steen kunnen wegkruipen, het slachtoffer, en de wereld niet steeds aan haar bestaan herinneren?

Maar ook op internet of bijvoorbeeld in de Nederlandse Telegraaf zijn de reacties op het agressieve af: „Dat mens heeft volgens mij echt een paar tikken opgelopen tijdens haar opsluiting. Koopt eerst dat gruwelhuis waar ze vast heeft gezeten (ook al niet normaal) en bombardeert zichzelf vervolgens tot een deskundige op het gebied van de psychologie! Volgens mij hield ze nog in het geheim van die Priktopil ook. Ik vind dat mens maar een vreemde tante, hoor!”

‘Boring’, vond een kijker op YouTube. En het was ook saai – puur journalistiek gezien was het interview met Lauda een volstrekt risicoloos gesprek. Maar daar ging het niet om. De show werd saai gevonden omdat de kijkers het willen zien, het trauma. Ze eisen het. Toont het meisje emotie? Komen er pijnlijke onthullingen? Kampusch is er veel te beheerst voor. Het lijkt haar vooral kwalijk te worden genomen dat ze geen slachtoffer blijft, niet tegemoet komt aan onze behoefte tot griezelen.

Wat dat betreft lijkt Elisabeth Fritzl een veel betere kandidaat. We weten inmiddels dat ze spierwit haar heeft en er twintig jaar ouder uitziet dan ze is. Het vleesgeworden trauma, dat is tenminste waar voor je omroepbijdrage.

Die hang naar griezelen is sterk, zelfs in de meest highbrow publicaties De Times Literary Supplement wijdde onlangs een lang artikel aan de literaire antecedenten van een Priklopil of een Fritzl. Dat zijn er nogal wat, in de Oostenrijkse literatuur. En in het laatste nummer van de London Review of Books verandert een recensie van de roman ‘Gier’ van Elfriede Jelinek in een indrukwekkende beschouwing over – alweer – Amstetten, seksueel geweld en autoritaire griezels in het algemeen.

Het is hypocriet om te zeggen dat het veel beter zou zijn voor Kampusch om de media in het geheel te schuwen – alsof ze die keuze heeft. Anonimiteit is voor haar niet meer weggelegd.

Zorgvuldig gedoseerde openbaarheid lijkt voor haar de enige kans om de rest van haar leven nog enigszins privé te houden.

Hetzelfde geldt voor Elisabeth Fritzl. Fritzl zou een televisie-interview geven (het is inmiddels weer afgelast) aan de Österreichischen Rundfunk dat een dezer dagen uitgezonden zal worden. Niet dat ze dat graag wilde. Daar werd toe besloten na een ‘crisistop’ in de psychiatrische kliniek Amstetten-Öhling, waar ze verblijft met haar kinderen en haar moeder. Aan het besluit gingen herhaaldelijke pogingen tot inbraak, een handgemeen met een fotograaf en stiekem fotograferende verplegers vooraf. De familie hoopte dat een interview de druk van de ketel zal nemen.

We willen het blijkbaar zien tot elke prijs, het inteeltgezin. Lijken ze op elkaar? Lijken ze op mensen? Het publiek moet het weten, denken de fotografen en journalisten die zich er mee bezig houden. Een ervan had zich – oh ironie – in zijn eentje verschanst in een zelfgegraven kuil vol proviand, afgedekt met zeil.

In plaats van louter object van mediabelangstelling te blijven, probeert Natascha Kampusch nu controle te krijgen over haar eigen leven door actief gebruik te maken van het dominante medium in onze samenleving. Of dat lukt is een tweede. En of het goed voor haar zal zijn, een derde. Maar er ligt ook weer een twijfelachtige fascinatie in haar wonderbaarlijke transformatie van eenzaam opgesloten meisje naar gastvrouw. Waar keek ze indertijd eigenlijk zelf naar? Zou Kampusch ooit de Duitse versie van het Big Brother-huis hebben gezien?

Corine Vloet