Dubieuze deals als wapen tegen vastgoedfraude

Ruim 70 verdachten in één vastgoedfraude, tuchtzaken tegen ten minste 8 notarissen: opsporingsdiensten beginnen eindelijk greep te krijgen op witwaspraktijken.

Met vastgoed kan iedereen voor verrassingen komen te staan. Neem het Bureau Financieel Toezicht, kortweg BFT. Dit overheidsorgaan dat toezicht houdt op notarissen, kwam de afgelopen weken een aantal keer in het nieuws met een onderzoek naar zogeheten ABC-transacties [zie kader] in Rotterdam waarbij mogelijk malafide notarissen betrokken zijn.

Het BFT zit op de bovenste etage van een Utrechts kantoorpand dat vorig jaar via een ABC-transactie van eigenaar wisselde. Zonder dat die het in de gaten had zat de toezichthouder in een van de vastgoedcarrousels van Jan van V., hoofdverdachte in de vastgoedfraude rond Philips Pensioenfonds en Bouwfonds. Binnen twee uur verdiende deze vastgoedhandelaar 2,7 miljoen euro met de ABC-transactie [zie graphic]. Letterlijk onder de neus van de toezichthouder, die het pand huurt van de Rijksgebouwendienst.

Directeur Folkert Winkel van Bureau Financieel Toezicht kan er de ironie wel van inzien. „Dit kan iedere huurder overkomen”, zegt hij desgevraagd. Zo gaat dat in het commerciële vastgoed. Het is een sector waarin jaarlijks vele miljarden euro’s omgaan. En het draait maar om een ding: geld verdienen, zo veel en zo snel mogelijk.

Sinds de ondergang van vastgoedhandelaar en onderwereldbankier Willem Endstra weet iedereen hoe gevoelig deze sector is voor criminele invloeden. Endstra slaagde er in het begin van de jaren negentig ongezien in om met miljoenen aan drugsgeld een serie panden te kopen in het chique Amsterdam-Zuid. Uit een proces-verbaal van de criminele inlichtingendienst van de Amsterdamse politie uit 2001, blijkt dat het tien jaar duurde voordat de politie in de gaten kreeg hoe diep de onderwereld zich via Endstra had genesteld in de vastgoedsector.

Door een hoog opgelopen ruzie in het criminele milieu kwam de politie erachter hoe deze panden werden overgenomen door de inmiddels geliquideerde criminelen Sam Klepper en John Mieremet. Het was de basis voor een omvangrijk vastgoedbedrijf dat Endstra voor hen beheerde. Klepper en Mieremet kwamen regelmatig vanuit hun woonplaats in België naar Amsterdam om hun bezit te bekijken, zo vertelde Willem Holleeder vorig jaar tijdens zijn proces. „Dan reed ik met ze door de stad om alles aan te wijzen.”

Die route voerde door het chique deel van Amsterdam-Zuid en de Rivierenbuurt. Maar ook het centrum van de stad werd aangedaan. Op de Dam had het beruchte onderwereldduo een pand dat werd verhuurd aan de Gemeentelijke Kredietbank Amsterdam. De gemeente als huurder van de onderwereld – een pijnlijke constatering.

Het Bureau Financieel Toezicht is dus niet de enige huurder die wel eens in verlegenheid wordt gebracht. Maar is er dan in al die jaren niets veranderd? Maken onderwereld en foute handelaren nog steeds de dienst uit in de vastgoedwereld? En zo ja, hoe wordt deze fraude aangepakt?

Lees het deze week verschenen rapport van de Algemene Rekenkamer over witwassen en het lijkt alsof er weinig gebeurt. Belangrijkste conclusie is dat de vele instanties die met de bestrijding van witwassen bezig zijn, door de verantwoordelijke ministeries slecht worden aangestuurd.

Nog pijnlijker is de constatering dat de toezichthouders op juridische dienstverleners zoals accountants, advocaten, belastingadviseurs en notarissen door gebrek aan bevoegdheden en personeel hun rol volgens de Rekenkamer „niet goed kunnen invullen”. Zo is de kans dat een notaris een bezoek krijgt van een medewerker van het BFT minder dan 2 procent.

Ondanks deze sombere constatering wordt wel vooruitgang geboekt. Dat blijkt uit cijfers van het volgens de Rekenkamer zwaar onderbezette BFT. Door een gerichte analyse selecteerde het bureau in 2006 zeven notariskantoren waarbij mogelijk sprake was van een hoger risico op niet naleven van de regels. Uitgangspunt voor die analyse waren ABC-transacties.

Het resultaat was verbluffend. 261 dossiers werden geanalyseerd. In 201 gevallen was de Wet op de identificatieplicht niet goed nageleefd. In 192 gevallen was ten onrechte geen melding gemaakt van een ongebruikelijke transactie. Het leidde tot tuchtklachten tegen acht notarissen en vier kandidaat-notarissen. Een van hen werd vorige week geschorst.

Het succes van het BFT is niet onopgemerkt gebleven. De analysemethode van ABC-transacties is inmiddels overgenomen door de belastingdienst. De fiscus analyseert op dit moment alle ABC-transacties tussen 2003 en 2007. Op zoek naar onverwachte relaties en verdachte patronen. De ABC-transacties die handelaren kunnen gebruiken om hun bedoelingen te verhullen, worden nu gebruikt als wapen tegen vastgoedfraude. Het onderzoek van de Belastingdienst maakt deel uit van een groot onderzoek naar vastgoedfraude: operatie Nokvorst.

De Belastingdienst en de FIODzal vier jaar lang onderzoek doen naar de vastgoedsector, zo blijkt uit een brief die staatssecretaris De Jager (CDA, Financiën) onlangs naar de Tweede Kamer stuurde. Het project is gericht op het handhaven van de belastingmoraal en het bestrijden van witwassen. En strekt zich uit tot alle sectoren van de vastgoedketen: bouw, projectontwikkelaars, tussenpersonen, financiers en exploitanten. Het resultaat is inmiddels zichtbaar. Vorige week werden in Rotterdam drie notarissen aangehouden op verdenking van betrokkenheid bij hypotheekfraude. Twee van hen kwamen eerder ook al in beeld bij de toezichthouder BFT.

En dan is er nog het zeer omvangrijke onderzoek naar vastgoedfraude bij Philips Pensioenfonds en Bouwfonds. Volgens justitie betreft het een criminele organisatie die zich bezighield met belastingfraude, valsheid in geschrifte, omkoping en oplichting. Vastgoed werd te goedkoop en te duur verkocht. De verschillen werden volgens het OM door de verdachten onderling verdeeld.

In dit onderzoek kreeg notariskantoor Kloeck & Einarson in Heemstede vorige week bezoek van de FIOD. Hoofdverdachte in dit onderzoek, Jan van V., was een vaste klant. Samen weten ze alles van ABC-transcaties. Neem de verkoop van het kantoorgebouw in Utrecht waarin het BFT gevestigd is. Jan van V. verkocht en notaris Kloeck passeerde de akte. Hij wil vanwege zijn geheimhoudingsplicht geen commentaar geven, noch vertellen of hij zelf verdachte is. Kloeck: „Dat valt ook onder mijn geheimhoudingsplicht.”

Lees het rapport van de Rekenkamer over witwassen via nrc.nl/vastgoedfraude