Turkse seculieren winnen slag Turksen vrezen gevolgen van politieke strijd

Nieuwsanalyse

De dagen van het bewind van de Turkse premier Erdogan lijken geteld. Na het hoofddoekverbod komt er mogelijk ook een verbod op zijn AK-partij.

BERNARD BOUWMAN

Seculier Turkije had gisteren eindelijk weer eens een goede dag. Na de parlementsverkiezingen van vorig jaar, die met grote overmacht door de AK-partij van premier Erdogan werden gewonnen, waren veel seculiere Turken in mineur geweest. Erdogan en de zijnen, zo vonden zij, legden in ijltempo de bijl aan de wortel van het seculiere bestel: op hoge posten werden steeds maar zwaargelovige mensen benoemd, zo was de kritiek. Het parlement stemde enige maanden geleden zelfs in met opheffing van het verbod op de hoofddoek binnen de universiteit.

De afgelopen tijd gaf iedereen op de Turkse televisie zijn mening over de hoofddoekkwestie, van strenggelovig tot een beetje gelovig, van een-beetje-gelovig-maar- ik-drink-alcohol, tot ik-ben-niet- zo-gelovig-maar-ik-heb-ook-geen probleem-met-de-hoofddoek.

Maar als je de afgelopen tijd al seculiere kopstukken op de Turkse televisie zag, dan waren ze vooral woedend, elke keer weer.

Gisteren glimlachten parlementsleden van de streng seculiere CHP echter, en zelfs de top van het leger zag er vrolijk uit. Onbegrijpelijk is dat niet: het besluit van het Constitutionele Hof om de hoofddoek niet binnen de universiteit toe te laten, heeft verstrekkende gevolgen. Na het besluit van gisteren, zo zeggen Turkse juristen, is het vrijwel zeker dat datzelfde Hof de AK-partij van premier Erdogan buiten de wet gaat stellen. De politieke dagen van Erdogan en de zijnen lijken geteld, seculier Turkije gaat een goede zomer tegemoet.

Gelovige Turken hadden, wellicht tegen beter weten in, gisteren nog hoop dat het Hof de hoofddoek zou toestaan. Toegegeven, de opperste rechters hadden zich al eerder (namelijk in 1989) uitgesproken tegen de hoofddoek binnen de campus. En elke Turk weet ook dat een flink aantal van de rechters benoemd is door de vorige president, de streng-seculiere Ahmet Necdet Sezer.

[Vervolg TURKIJE: pagina 5]

TURKIJE

Turksen vrezen gevolgen van politieke strijd

[Vervolg van pagina 1] Maar het gelovige kamp putte nog enige hoop uit het feit dat de rapporteur van het Hof zich tegen een hernieuwd verbod van de hoofddoek had verzet. Zelfs in communistisch China mag de hoofddoek binnen de universiteit, zo schreef de gelovige krant Yeni Safak gisteren –- waarom in Turkije dan niet?

Het antwoord van het Constitutionele Hof was gisteren meer dan duidelijk: het secularisme ligt aan de basis van het Turkse bestel en is daarom belangrijker dan welk parlementsbesluit ook. Als het Hof, zo concludeerden de aanhangers van de AK-partij, moet kiezen tussen secularisme en democratie, dan kiest het voor het secularisme. En daarmee lijken de dagen van die AK-partij geteld.

Toen de partij vorig jaar bij de parlementsverkiezingen 47 % van de stemmen kreeg, dachten velen binnen de AK dat de strijd met het oude seculiere establishment gewonnen was. Hoe machtig het leger, de rechterlijke macht of rectores van universiteiten ook waren, zo was de gedachte, zelfs zij zouden niet durven om tegen de wil van het volk, dat zo duidelijk de kant van de AK-partij had gekozen, in te gaan. Gisteren bleek dat een illusie.

Over twee, drie maanden (als het Hof moet besluiten of het de AK-partij buiten de wet wil zetten) zal het waarschijnlijk opnieuw een waandenkbeeld blijken te zijn. Aanklager Yalcinkaya wil de AK-partij buiten de wet stellen omdat zij een haard van anti-seculiere activiteiten geworden zou zijn. Niet verbazingwekkend speelt in zijn aanklacht het besluit van het parlement om de hoofddoek binnen de universiteiten toe te staan, een belangrijke rol. Het Hof, zo blijkt uit het vonnis van gisteren, moet wel oren hebben naar die argumentatie.

Veel Turken (en dan met name degenen die ergens tussen het seculiere en gelovige kamp in staan) zijn inmiddels bang. Toegegeven, de laatste jaren is Turkije economisch gezien sterk gegroeid en op middellange termijn zijn de vooruitzichten nog steeds gunstig. Een zware politieke crisis zou die economische groei snel teniet kunnen doen en het imago van Turkije als groeimarkt omvormen tot dat van bananenrepubliek. „Al mijn klanten zijn onzeker”, zei een kapper in Istanbul deze week. „Niemand weet wat deze zomer ons gaat brengen.”

In de media wordt inmiddels druk gespeculeerd over wat er zal gebeuren als de AK-partij daadwerkelijk wordt verboden. Het meest optimistische scenario is dat de aanhangers van de partij een nieuwe politieke beweging zullen oprichten en verder zullen gaan, waar de AK-partij bleef steken. Maar hoe realistisch is dat vooruitzicht? Als de partij buiten de wet wordt gesteld, krijgt premier Erdogan waarschijnlijk een politiek verbod opgelegd. Binnen de AK is er geen duidelijke opvolger voor hem, zodat de kans groot is dat de partij (die naast een streng-gelovige vleugel ook bijvoorbeeld een meer liberale en ook nationalistische vleugel heeft) uit elkaar zal vallen. Erdogan zal als onafhankelijk parlementslid door kunnen gaan, zo brengen aanhangers van de premier daar tegen in, en zo de Turkse politiek blijven domineren. Maar ook daar lijkt de wens de vader van de gedachte: het seculiere kamp zal er alles aan doen om Erdogan te elimineren. Als hij ook maar een dag ‘gewoon’ burger is (en dus niet beschermd wordt tegen rechtsvervolging) zullen hele legioenen openbare aanklagers rechtszaken tegen hem aanspannen.

Maar al zou Erdogan in de politiek blijven, zou dat de problemen van Turkije oplossen? Als het vonnis van gisteren en de reacties daarop iets bewijzen, dan is het wel hoe groot de tegenstellingen in Turkije zijn geworden. In een land met een meer consensus-gerichte politieke cultuur, zouden de leiders van de diverse politieke partijen om de tafel gaan zitten in de hoop zo een oplossing te vinden voor de problemen. Niet in Turkije. Hier wordt de politieke strijd niet meer via het woord gevoerd maar via de rechterlijke macht. Welke zijde die kiest, bleek gisteren overduidelijk. Gisteren werd de hoofddoek binnen de universiteit verboden, over enige maanden is het de beurt van de AK-partij.

    • Bernard Bouwman