Ook diva’s moeten leren doseren

Persoonsverheerlijking is al eeuwen traditie in Frankrijk. Een caleidoscopische studie belicht het eigentijdse sterrendom.

John Gaffney, Diana Holmes (ed.): Stardom in Postwar France. Berghahn Books, 256 blz. € 62,–

In Hollywood aan de Seine, voorheen politiek Parijs, zorgden de sterallures van het nieuwbakken staatshoofd Nicolas Sarkozy afgelopen jaar voortdurend voor ophef, schandaaltjes en vermakelijke anekdotes. Hij liet zich fêteren op privéjachten en omringde zich met de jetset. De Franse kiezer sprak van ‘starkozysme’ en een ‘bling bling’ president.

Daarnaast verhulde Sarkozy zijn bewondering voor de Verenigde Staten niet – wat in Frankrijk gelijk staat met vloeken in de kerk. Hij verslond hamburgers bij de barbecue van president Bush. Onlangs benoemde hij Steven Spielberg, icoon van de Amerikaanse filmindustrie, tot officier in het Légion d’Honneur.

Hoogtepunt in deze Franse RTL Boulevard was Sarkozy’s liaison en huwelijk met zangeres Carla Bruni. ‘Met Carla is het serieus!’, kwekte hij als een echte latino-macho tijdens een nieuwjaarstoespraak ten overstaan van journalisten. Dit voormalige topmodel zou de nare smaak van zijn op de klippen gelopen huwelijk met Cécilia wegspoelen. En heel Frankrijk, nee, heel de wereld, zou dat weten!

Een politicus die sans gêne zijn privéleven etaleert – roddelbladen als Voici en Gala konden hun geluk niet op. Ook de serieuze pers schreef volop over de politieke pipolisation (de uitdrukking is ‘franglais’, van ‘people’ en betekent zoveel als popularisering). Patrick Rambaud publiceerde een ironische Kroniek van de heerschappij van Nicolaas de Eerste. Yasmina Reza katapulteerde zichzelf in de aandacht met het Sarkozy-boek L’aube le soir ou la nuit. En het satirische weekblad Le Canard Enchaîné kwam met een ‘journal de Carla’, een razend populair fictief verslag van Bruni’s ervaringen met haar petit Nicolas.

Sarkozy’s sterrenparade is niet alleen maar vorm. Hij gelooft werkelijk dat hij met zijn Amerikaanse stijl het wat sleetse ambt van president een dynamische en energieke impuls kan geven. Zijn aanpak betekent in elk geval een breuk met zijn directe voorgangers Jacques Chirac en wijlen François Mitterrand.

Televisie en de nieuwe communicatiekanalen via internet (zoals hyves en YouTube), zorgen dat politici nog nadrukkelijker aanwezig zijn in de publieke ruimte – of ze dat nu willen of niet. Sarkozy wil dat. Deze ontwikkeling lijkt typerend voor het huidige tijdvak, maar nieuw is het niet. In de jaren vijftig en zestig deden politici als sterren ook al van zich spreken. Net als nu kenschetste die periode zich door snelle sociaal-economische, technologische en culturele veranderingen.

Televisie

In Stardom in Postwar France analyseren John Gaffney en Diana Holmes het sterrendom in de Franse samenleving voor het tijdvak dat bekend staat als de Dertig Voorspoedige Jaren, Les Trente Glorieuses (1945-1975). Van een katholieke plattelandsmaatschappij maakte Frankrijk de sprong naar een geïndustrialiseerde en seculiere samenleving. De groeistuipen waren heftiger dan in veel andere westerse landen. Het nieuwe medium televisie vergemakkelijkte de communicatie van beelden en verhalen uit de wereld van glamour en glitter. De auteurs benadrukken dat juist een op kapitalistische leest geschoeide consumptiemaatschappij de voorwaarden schept voor sterrendom.

Gaffney, specialist op het gebied van politieke cultuur, en Holmes, afkomstig uit het vakgebied van gender- en filmstudies, hevelen het begrip ‘star’ over van cultuur naar maatschappij en politiek. In hun portrettengalerij figureren onder anderen rocker Johnny Halliday, filmster Brigitte Bardot, antropoloog Claude Lévi-Strauss, schrijfster Françoise Sagan en politicus Charles de Gaulle.

De Franse samenleving beschikt natuurlijk over een krachtige traditie op het gebied van (politieke) persoonsverering. Ruim duizend jaar lang domineerde de katholieke kerk met zijn martelaren en heiligencultus. De mijter ging hand in hand met de kroon, getuige het absolutistische koningschap van Versailles. Vanaf de Revolutie van 1789 volgde een nieuwe stoet exemplarische Fransen met revolutionairen, keizers en republikeinen.

De Gaulle, oprichter van de deze maand vijftig jaar oud geworden Vijfde Republiek, heerste bijvoorbeeld afstandelijk en regeerde als een klassieke soeverein. Zijn sterrenstatus werd versterkt doordat hij handig gebruik maakte van televisie. Dat kon gemakkelijk, want Frankrijk beschikte, in tegenstelling tot Nederland, over staatstelevisie. Toespraken van De Gaulle leken spontaan, maar waren dat niet. Hij oefende ze maanden van te voren. Zijn eerste tv-optreden in 1958 was eigenlijk nogal amateuristisch. De Gaulle sprak houterig en las zijn tekst van papier af. Maar hij leerde snel, nam een acteur in de arm en oefende net zolang op het voordragen van teksten voor de camera totdat hij het tv-kunstje perfect beheerste. De president-generaal was zich terdege bewust van imagebuilding. En hoewel hij verzot was op contact met zijn volk, en regelmatig ‘een bad in de menigte’ nam, hield hij er tegelijkertijd ook een quasimonarchale regeerstijl op na. De Gaulle was dichtbij én afstandelijk. Kortom, de perfecte ster.

Fotoboeken

Jammer genoeg gaan de auteurs voorbij aan de constructie van De Gaulle als ster na diens dood en de rol van zijn privéleven daarbij. Pas de afgelopen jaren is er meer inzicht gekomen in de manier waarop De Gaulle zich buiten het publieke domein bewoog. Zijn zoon zette de deuren van het ouderlijk huis La Boiserie open. Hij tekende zijn herinneringen aan zijn vader op en werkte mee aan de uitgave van fotoboeken over diens privéleven. Plaatjes van De Gaulle die met zijn kinderen speelt maken hem completer, sympathieker. In de herinneringscultuur is De Gaulle uitgegroeid tot bovenmenselijke proporties. Momenteel wordt het mémorial bij zijn geboorteplaats Colombey-les-deux-Églises vertimmerd tot een hightech museum.

Terwijl bij De Gaulle het persoonlijke nog ondergeschikt was aan het politieke, is bij Sarkozy politiek vaak ondergeschikt aan de persoon. Toch lijkt de Sarkoshow nu geluwd. Vooral het koketteren met Carla heeft kwaad bloed gezet bij een meerderheid van de Fransen. De economie pruttelt en de samenleving schreeuwt om sociale hervormingen. Klaarblijkelijk is divagedrag moeilijker te verteren in tijden van crisis dan in tijden van voorspoed. Sarkozy maakte in elk geval een duikvlucht in de populariteitspolls. Sindsdien probeert hij wanhopig zich een meer presidentieel imago aan te meten.