BMW roept met kunstauto vragen op over toekomst mobiliteit

BMW presenteert een aanwinst van zijn Art Car Collection. Niet weer een beschilderde auto, maar een ijssculptuur die vragen oproept over autogebruik.

Kunst bij min 10 graden Celsius: de bijdrage van Olafur Eliasson aan de BMW Art Car Collection Foto BMW BMW

Aan de eerste reactie van zijn opdrachtgever merkte Olafur Eliasson al dat hij een controversieel kunstwerk had gemaakt. De Deense kunstenaar was uitgenodigd een auto tot kunstwerk te transformeren voor de BMW Art Car Collection. Aan Thomas Girst toonde hij het eindresultaat als eerste. Toen het hoofd van de afdeling culturele communicatie van BMW zag waarmee hij naar zijn directie moest, grapte hij: „Nu gaan we meemaken hoe ik mijn baan verlies.”

Geen van de zestien auto’s van de Art Car Collection is zo dwars en spraakmakend als de bijdrage van Eliasson. Al zijn voorgangers, onder wie Andy Warhol, Robert Rauschenberg en David Hockney, beschilderden BMW-modellen. Dat resulteerde in kleurige en opgewekte liefdesverklaringen aan de auto. Met uitzondering misschien van de bijdrage van Jenny Holzer. De Amerikaanse beschilderde in 1999 een racewagen met fluorescerende teksten als ‘Protect me from what I want’ en ‘Lack of charisma can be fatal’.

Maar de vraagtekens die Holzer plaatste bij autogebruik vallen in het niet bij de kritische opstelling van Eliasson. En dat uitgerekend bij de trots van BMW: de H2R, de futuristische waterstofauto waarmee de Beierse technici in september diverse records vestigden. Aangedreven door slechts een tweelitermotor haalde deze testwagen een snelheid van 300 kilometer per uur. Terwijl andere fabrikanten voor de toekomst vertrouwen op hybrides, de brandstofcel of motoren die geschikt zijn voor biodiesel of alcohol, mikt BMW op de waterstofmotor.

Dat Eliasson de H2R niet met de verfkwast tot een ‘art car’ zou verheffen, lag voor de hand. De 40-jarige Deen veroverde de kunstwereld met spectaculaire installaties waarbij hij in musea regenbogen creëerde of de zon liet opkomen – beleveniskunst met een natuurkundige twist. Dat geldt ook voor zijn kunstauto. In de Neue Pinakothek in München, het grote museum voor hedendaagse kunst, plaatste Eliasson een koelcel van 75 vierkante meter. Voor de deur staat een suppoost die grijze dekens aanreikt. „Neemt u nou maar”, dringt hij aan, „het is koud daarbinnen.”

In de witgeschilderde cel (-10 graden Celsius) staat Your mobile expectations, een lichtgevende, coconvormige ijssculptuur. Is dit een auto? Ja, met enige moeite is tussen de pegels nog een glimp te zien van de wielen en het stuur van de waterstofauto. Maximaal twintig bezoekers tegelijk mogen rond de auto lopen. „Hoe lang je dat volhoudt”, lacht Eliasson, „hangt af van hoe goed je ontbeten hebt.”

Zijn kwetsbare ijssculptuur staat symbool voor onze fragiele verhouding tot de natuur, zegt Eliasson in een toespraak voor de onthulling van zijn kunstwerk. In een vraaggesprek de volgende dag legt hij uit hoe ambivalent zijn houding ten opzichte van auto’s is. „Autofabrikanten zijn conservatief, ze laten hun producten te zeer bepalen door wat de markt verlangt. Wat goed verkoopt, dat wordt gefabriceerd. Maar als je nadenkt over de vele denkbare transportmogelijkheden, is het toch teleurstellend dat bijna alle auto’s er hetzelfde uitzien?”

Commercie als belangrijkste drijfveer, het ergert de kunstenaar. „Ik ben opgegroeid met stoelen van Hans Wegner (Deense ontwerper, red.). Zijn meubels maakten deel uit van een sociaal stelsel waarin gezorgd werd voor de gezondheidszorg en de verzekering van de fabrieksarbeiders. Die ethiek zat vast aan die stoelen. Nu is een Wegner-stoel door marketing verworden tot een design-icoon waarbij niemand meer denkt aan sociale waardes. Met heel veel producten in onze maatschappij is hetzelfde gebeurd.”

Bij BMW voerde Eliasson ter voorbereiding op zijn kunstwerk lange gesprekken met Chris Bangle en Adriaan van Hooydonk, de twee belangrijkste ontwerpers van BMW. Hij vroeg hun waarom zij niet eens een totaal ander soort auto ontwerpen. Eliasson: „Auto’s staan nu te veel los van de wereld. Welbeschouwd zijn het arrogante, fetisjistische producten. En dat kan niet langer. Alleen bedrijven die politieke, ethische en sociale waarden aan hun merk verbinden, hebben volgens mij nog toekomst. Kijk naar wat sommige jonge ontwerpers uit Nederland doen: zij koppelen ethische waardes aan vormgeving.”

Fabrikanten moeten volgens Eliasson producten bedenken die zowel recht doen aan individuele wensen („we zijn immers allemaal net een beetje anders”), als rekening houden met de collectieve eisen: het milieu, de eindigheid van de beschikbare grondstoffen. Eliasson: „Gechargeerd gesteld is transport nu heel dogmatisch en collectief – de trein – of juist heel egocentrisch – de auto. De uitdaging is iets daar tussenin te bedenken. Een auto die tegelijk enkelvoud en meervoud is. Hoe die er precies uit zou kunnen zien, weet ik niet. Als hoofd van de afdeling design bij BMW zou me dat zeker een jaar kosten om uit te vinden. Maar ik weet niet of de aandeelhouders er blij mee zouden zijn.”

Eliasson prijst zijn opdrachtgever en de waterstofauto die het bedrijf ontwikkelde. „Het feit dat ik hier namens BMW mijn scepsis over auto’s kan ventileren, vind ik heel genereus. Ondanks dat onze agenda’s sterk verschillen, ben ik niet als indringer, maar als gast behandeld. We hebben zeer open en eerlijke discussies gevoerd.”

Met een vruchtbaar, tot nadenken stemmend resultaat, hoopt Eliasson. „Het is niet voor niets dat veel grote bedrijven tegenwoordig samenwerken met kunstenaars. Kunst heeft een enorm voordeel: het kan tegelijk zowel kritisch als inspirerend zijn.”

Dat beaamt Bernard Reithofer, de topman van BMW. Op het diner ter gelegenheid van de onthulling van de ijsauto bedankt hij Eliasson uitvoerig. „Uw auto stelt de vragen die wij als onderneming ook stellen. Bevroren water, smeltend ijs, vanaf nu zullen het symbolen zijn voor het beschermen van onze natuur.”

Zie voor films over de HR en de kunstauto van Olafur Eliasson www.youtube.com Zoekterm: HR

    • Arjen Ribbens