Vergeet en Zwartboek Het meisje met het rode haar

Filmmaker Ineke Smits regisseert op het strand van Texel ‘Georgische’ soldaten in dienst van de nazi’s voor ‘De vliegenierster van Kazbek’ . „Stop maar, ik hoor een vliegtuig.”

„Texel is de hele oorlog lang een vakantie-eiland gebleven.” Ineke Smits regisseert ‘Georgische’ soldaten op het strand van Texel voor haar speelfilm ‘De vliegenierster van Kazbek. Foto NRC Handelsblad, Maurice Boyer Opnames voor de film De Vliegenierster van Kabek van Ineke Smits op het strand van Texel bij de vuurtoren Foto NRC H'blad Maurice Boyer 080603 Boyer, Maurice

In de verte maant een man in een Duits soldatenuniform twee kinderen tot stilte. Een pleziervliegtuigje scheert over Texel en visserscheepjes trekken langs de Noordzeekust. Het zijn ongenode figuranten op de set van de speelfilm De vliegenierster van Kazbek. „Stop maar, ik hoor een vliegtuig’’, roept regisseur Ineke Smits vanuit een op het strand gerolde aanhanger met het opschrift ‘Tres House’.

De weg naar Kazbek voert langs Georgië en de Krim. De Georgiëweg en de Krimweg om precies te zijn. En die lopen dwars over het oer-Hollandse waddeneiland Texel, waar dezer dagen de opnamen plaatsvinden voor de nieuwe film van Smits naar een scenario van Arthur Japin. Het zijn twee onverwachte straatnamen die getuigen van een verloren geschiedenis uit de Tweede Wereldoorlog, toen een groep Georgische soldaten tegen hun Duitse commandanten in opstand kwam. Ze behoorden tot de zogenaamde Ost-Legionen. Dat waren vaak voormalige krijgsgevangenen en partizanen die gedwongen werden in het Duitse leger dienst te nemen.

Die gebeurtenissen, ook bekend als de ‘Russenoorlog’, inspireerden regisseuse Smits. Zij zocht na haar vorige speelfilm Magonia uit 200, die al voor een deel in Georgië werd opgenomen, naar een nieuw verhaal. Maar, zo verzekert ze op de set aan de voet van de vuurtoren, een koffiemok met een koordje en een kaartje met haar telefoonnummer aan haar pols („Ik raak altijd alles kwijt op de set”): „We wilden met de Tweede Wereldoorlog dan wel heel overmoedig het meest populaire onderwerp uit de Nederlandse filmgeschiedenis te pakken nemen, maar vergeet Zwartboek, vergeet Het meisje met het rode haar.’’

Geen historische reconstructie moest het worden, maar een magisch-realistische fabel over het non-conformistische eilandmeisje Marie door wier ogen we de hele film beleven, over de ontmoeting van tegenpolen, en de absurditeit van de oorlog. Madelief Blanken, onder meer te zien geweest in de jeugdserie De Daltons speelt de hoofdrol, de Roemeense Anamaria Marinca, bekend van 4 maanden, 3 weken en 2 dagen heeft de titelrol in de film-in-de-film, de eigenlijke De vliegenierster van Kazbek, die voor Sovjet-musical-achtige elementen zorgt. „Marie is een meisje dat wil zingen in een omgeving waar geen muziek is. Via liedjes kan ze met de soldaten communiceren.”

Texel, zegt Smits, is de hele oorlog lang een vakantie-eiland gebleven. „Voor ondervoede stadskindertjes en oververmoeide Duitse militairen. Er zijn foto’s van waterskiënde SS’ers met een nazi-vlag.’’

Dat soort beelden stond ook gisteren op het programma op de set in Texel. Eerder deze week liet Smits al een peloton Duitsers met strandschepjes over het strand marcheren, later volgen nog de parasols en de schepnetjes. Gisteravond was de beurt aan de Georgiërs die met enorme rieten stoelen liepen te zeulen. Het zijn beelden die het tragikomische element van de film moeten versterken. „Als je het dan ergens mee moet vergelijken, dan met Roberto Benigni’s La vita è bella en Lars von Triers Dancer in the Dark”, denkt Smits. Een riskante aanpak, dat ziet ze zelf ook wel, maar bijvoorbeeld voor medeproducent San Fu Maltha (Zwartboek) juist reden om in het project te stappen: „Hier gebeurt iets wat nog nooit eerder in de Nederlandse film is gedaan, op een manier die de potentie heeft een groot publiek te bereiken.”

Ondanks de internationale mogelijkheden van het verhaal lukte het producent Els Vandevorst niet om er de beoogde internationale coproductie van de te maken. „Voor Duitsland is het nog steeds moeilijk om in een verhaal over de Tweede Wereldoorlog te stappen dat van buiten komt, en het Georgische geld kwam na de zoveelste presidentswissel ook niet op tafel. Zelfs het Europese coproductiefonds Eurimages heeft de aanvraag afgewezen. Wij zijn echt gered door het nieuwe suppletiefonds en de mogelijkheid van het Filmfonds om extra in veelbelovende plannen te investeren.” Dat bracht het totale budget van de film op krap 3 miljoen euro.

Ondertussen lopen de Georgische acteurs te zweten onder de immense strandstoelen. Hoofdrolspeler Zura Zhghenti weet er wel een betere bestemming voor; elke keer als de zon de bewolkte hemel komt verstoren, zijgt ze als een badgast in een uniform in de stoel neer.

„Opschieten jongens, de zon komt door en we moeten juist de wolken draaien”, roept de opnameleider.

„In mijn land”, zegt Zhghenti, „denken de meeste mensen dat de Georgiërs Texel hebben bevrijd. In deze film wordt daar wel een iets genuanceerdere kijk op gegeven.”

Achter hem wordt de rails afgebroken, waarover cameraman Piotr Kukla daarnet zijn gezwoeg heeft vastgelegd. Iemand spuit een cameratas schoon – „Overal zand.” Kabels worden verlegd, stoelen omgedraaid. De zon heeft haar verzet gestaakt. Tijd voor het tegenshot.

De vliegenierster van Kazbek moet voorjaar 2009 klaar zijn. ,,Op tijd voor Cannes’’, heeft producent San Fu Maltha nog optimistisch verzekerd.

    • Dana Linssen