Schuldgevoel tegenover de Derde Wereld is de politieke correctheid van tien jaar terug

Een Franse denker die Europa provincialisme verwijt en passiviteit, bedoelt Frankrijk, ontdekt Maarten Huygen.

Als er één man door schuld wordt gekweld, is het wel Jan Pronk, vierdubbel gepensioneerd als VN-topman, Kamerlid en minister voor Ontwikkelingssamenwerking in twee kabinetten. Hij was daarom de perfecte tegenpool voor de Franse denker Pascal Bruckner, schrijver van Tirannie van het berouw; essay over het Europese masochisme’. Het maandagavonddebat in Felix Meritis tussen de twee was georganiseerd door het Blaise Pascal instituut van de Vrije Universiteit van Amsterdam. Twee wereldbeelden tegenover elkaar. Een steile prediker tegenover een schrijver van geparfumeerde metaforen. Een man in strak donker pak met waarschuwende donkere wenkbrauwen onder een goudkleurig brilmontuurtje tegenover een 59-jarige literair filosoof met jong gerangschikte losse haren en een open boord. Dat beloofde wat.

Boetvaardig heeft Pronk getuigd van het leed dat het Westen de rest van de wereld heeft aangedaan. Voorzitter van het debat was geestverwant Mient-Jan Faber, ook bang of hij wel goed genoeg is om te zijn uitverkoren en internationaal solidair.

Het grote medelijden met de Derde Wereld waar beiden van getuigen, is 25 jaar geleden al beschreven door Bruckner in zijn polemiek De tranen van de blanke man; medelijden als minachting. Ik vond het een meeslepend boek, maar het is wel lang geleden.

In ‘Tirannie van het berouw’ gaat Bruckner een stapje verder. Het afgezworen donkere verleden van Europa wordt volgens hem gebruikt als smoes om zich niet meer met de wereld te bemoeien. Hij noemt de wandaden van vroeger een ‘alibi voor onze troonsafstand’. Het berouw is comfortabel omdat Europeanen zich kunnen terugtrekken uit militaire zaken om te zwelgen in de genoegens van welvaart.

Maar daar herkende Pronk zich ook weer niet in. Hij heeft wel schuldbesef maar hij wordt er niet door verlamd. Hij wil juist overal mensen redden, in Darfur, in de Balkan, in Tsjaad en zelfs in Nederland als het moet. Hetzelfde gold voor discussievoorzitter Mient-Jan Faber. Die is nog steeds vredesactivist maar niet meer zonder wapens. De titel van het debat –‘verlamd door schuldbesef’– ging niet op. Maar dat activerende schuldgevoel is in Nederland juist verdwenen, zeker na de politieke verschuiving naar rechts in 2002. Het door Bruckner aangeklaagde multiculturalisme is de politieke correctheid van tien jaar geleden. De Derde Wereld is opgeheven. Veel arme landen zijn welvarender en machtiger geworden en laten zich niet door het rijke Westen commanderen. Armen verhuisden massaal naar Europa en daar is heftig verzet tegen ontstaan. De Nederlandse gevoelens van schuld en solidariteit gaan nu uit naar de dieren. Pronk zag om zich heen provincialisme en onverschilligheid. „We geven altijd iemand anders de schuld”, zei hij. Pronk wilde ook niet de armoede en onderdrukking in de wereld helemaal in de schoenen van het Westen schuiven, maar hij vond wel dat Nederland ruimhartiger over de brug moest komen met excuses voor de slavernij in Suriname.

Toch is Nederland internationaal niet passief, ondanks de naar binnen gekeerde stemming. Zeker, er was de schande van Srebrenica die nog door Bruckner werd genoemd, maar dat is alweer dertien jaar geleden. Met beroepsmilitairen die hun leven wagen in de gevaarlijke Afghaanse provincie Uruzgan, Somalië en Tsjaad en vroeger in Congo en zelfs in Irak is Nederland actiever dan Frankrijk.

Waar moest dan nog over worden gedebatteerd tussen deze drie interventionisten? Er was wel verschil van mening over waar moet worden ingegrepen. Bruckner heeft de Amerikaanse inval in Irak gesteund, terwijl Pronk het daar al van het begin af aan niet mee eens was. Helaas kwam dat niet aan de orde. Het dreigde een saaie avond te worden, maar toen stond de gewezen eurocommissaris en VVD-leider Frits Bolkestein op. Met een zuinige trek om de mond had hij geluisterd naar wat bescheiden kritiek en wederzijdse loftuitingen op het podium. Bruckner had de passiviteit van Europa aangeklaagd maar wat bedoelde hij daar eigenlijk mee? Bestaat Europa wel? „Het Europese buitenlandse beleid is heel simpel”, zei Bolkestein. „Als Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië het eens zijn, dan is het er. Als ze het niet met elkaar eens zijn, zoals bij Irak, dan ontbreekt het buitenlandse beleid. De rest van de lidstaten is een verzameling dwergen, inclusief Nederland. De Europese gezant Solana kan overal heenreizen maar hij heeft geen verhaal. Dat ligt niet aan hem.”

Die paar staccato zinnen waren een betere verklaring voor de Europese passiviteit dan 175 beeldende bladzijden Bruckner. Geen schuldbewuste ‘Europese zelfkastijding’ maar onbeschaamde machtsuitoefening door de drie grootste Europese lidstaten. Bruckners boek is een voorbeeld van dit verschijnsel. Als hij spreekt over ‘Europa’ bedoelt hij Frankrijk. Vrijwel alle schrijvers die hij citeert, zijn Frans, het debat is Frans, de dilemma’s zijn Frans. Logisch, want het boek is in het Frans geschreven voor een Frans publiek. In die taal of in vertaling mogen anderen een beetje meegenieten. Tijdens het debat was Bruckner zo ruimhartig om zijn Franse gedachten in goed Engels te openbaren.

We zullen de wet van Bolkestein deze zomer weer in werking zien als Frankrijk voorzitter wordt van de Europese Unie. President Sarkozy en zijn minister van Buitenlandse Zaken Bernard Kouchner hebben Bruckneriaanse ambities voor Europa, maar ze blijven politici voor een Franse achterban. Europa is geen land, Amerika wel. Dat – en niet het schuldgevoel – is het verschil.

Er was nog discussie over de uitbreiding van de Europese Unie. Bolkestein en Bruckner waren daar terughoudend in. Maar Pronk vond dat zelfs Marokko, Rusland, Israël en het toekomstige Palestina tot de EU kunnen toetreden als ze aan de regels voldoen. Een bijna nihilistisch voorstel, omdat Europa dan als een topzwaar hemellichaam uit elkaar spat. Maar het was ook ouderwets Hollands internationalisme als uiting –niet van masochisme – maar van machteloosheid.

Rreageren via nrc.nl/huygen