Narcist Naipaul

De Britse pers is in verwarring door het beeld dat van schrijver V.S. Naipaul oprijst uit zijn biografie: een ijzig monster.

Van alle schrijvers die hij ooit te gast had in zijn talkshow was Adriaan van Dis het beduchtst voor V.S. Naipaul. Dit vertelt de presentator in één van de nieuwe filmpjes waarin hij, op de dvd-reeks Hier is... Adriaan van Dis, terugblikt op een aantal van die gesprekken met schrijvers. Novel-laureaat Naipaul was nogal onhandelbaar, dat had de redactie van Hier is... al van diverse kanten gehoord. En dus stopte de VPRO hem voor alle zekerheid maar in het Amstel Hotel, Amsterdams duurste hotel. Maar het diner in sterrenrestaurant La Rive, verbonden aan het Amstel Hotel, was niet goed genoeg voor sir Naipaul. Hij eiste van de VPRO op stel en sprong in een taxi te worden vervoerd naar België, waar plaatselijke sommeliers tenminste nog enige kennis van zaken hadden en waar je nog acceptabel kon eten.

Met angst en beven zag Van Dis uit naar het interview met de prima donna uit Trinidad. Een lastpost dus, die Naipaul. Dat schreef ook Paul Theroux enkele jaren geleden, toen hij Sir Vidia’s Shadow publiceerde. Dertig jaar waren de beide auteurs bevriend, totdat Naipaul zonder veel commentaar en om een bagatel de vriendschap voor beëindigd verklaarde. Naipaul komt in Sir Vidia’s Shadow naar voren als een man zonder loyaliteiten of enige aanleg tot empathie. Een kille narcist, wegdrijvend op grauwe wolken van rancune en eigenwaan, aldus Theroux.

Destijds deed de Britse literaire pers Theroux’ Sir Vidia’s Shadow af als een proeve van vendetta en wraakneming. Maar diezelfde Britse literaire kritiek lijkt inmiddels in state of shock te verkeren nu de Naipaul-biografie The World What It Is van Patrick French is verschenen. Goed, een groot schrijver mag nooit ofte nimmer worden beoordeeld op de kleinheid van zijn karakter, dat weet iedere gezonde recensent in Engeland ook wel – maar die stelregel mondt in het geval van Naipaul uit in een regelrechte beproeving voor de gemiddelde recensent. In The World What It Is rijst het beeld op van een ijzig monster dat zijn echtgenote letterlijk tot in de dood heeft vermorzeld en zijn maîtresse vijfentwintig jaar lang heeft uitgebuit en bijwijlen ook fysiek heeft mishandeld. In de biografie is met zoveel woorden te lezen dat Naipaul niet kon wachten op het overlijden van zijn echtgenote Pat. Maar op de dag van haar crematie werd niet de maîtresse, maar een nieuwe lady Naipaul ingevlogen. De maîtresse van vijfentwintig jaar lang werd gedumpt omdat ze, naar Naipauls eigen zeggen, inmiddels in de overgang was geraakt en dus een ‘oude vrouw’ was geworden. Deze dame werd, toen zijzelf ontrouw was aan de schrijver, door Naipaul twee dagen lang vastgehouden en geslagen, tot zijn hand er pijn van was gaan doen.

Zo uit de context gelicht kan de indruk ontstaan dat The World As It Is voornamelijk bestaat uit roddels en achterklap, maar het boek is tot in details een voorbeeldige, verzorgde, doordachte en indringende biografie, met een biograaf die merkbaar worstelt met de onthutsende informatie waar hij op stuitte.

In Engeland wijdde The Guardian nota bene een hoofdredactioneel commentaar aan de biografie, niet eens wegens de monsterlijkheid van Naipaul tegenover zijn vrouw en vriendinnen, maar omdat de biografie indirect de vraag opwekt hoe betrouwbaar Naipauls portretten in zijn nonfictie-boeken eigenlijk kunnen zijn, nu is gebleken dat de schrijver in zijn privéleven uitsluitend een narcistische, om niet te zeggen sociopatische blik op de wereld kan werpen.

In de marge van dit debat in de Engelse pers bleef één prangende vraag tot voor kort onbeantwoord. The World What It Is is een geautoriseerde biografie. Naipaul kreeg de tekst vooraf ter inzage en werd uitgenodigd feiten te wijzigen en commentaren te leveren. Hoe kan het dat tegenover deze schrijver een journalist die een onschuldige vraag stelt het altijd moet ontgelden, terwijl deze biografie kennelijk zonder klachten de Naipaul-ballotage kon doorstaan? Dat is niet slechts inconsequent, dat duidt wederom op gespletenheid – of op een ijzig gebrek van ook maar het begin van een geweten.

In The Times Literary Supplement van deze week probeert A.N. Wilson, die eerder biografieën van Tolstoj en C.S. Lewis publiceerde, dit raadsel te ontsluieren. Het is volgens Wilson heel goed mogelijk dat V.S. Naipaul zelfs in de erkenning van zijn kille inborst en zijn narcisme nog wedijvert met de grootsten der aarde. Want hoe gruwelijk Naipaul ook naar voren komt in The World What It Is, hij is nog altijd een tikje minder onmenselijk dan die andere gecertificeerde literaire monsters, aldus Wilson, en hij noemt in dat verband Tolstoj en Nabokov.

Zo moet het zich misschien in Naipauls brein hebben vastgezet: de geestelijke en lichamelijke mishandeling van zijn dierbaren is onmogelijk goed te praten of uit te leggen – maar er valt nog wel een Parnassus van de mythomanie mee te beklimmen. Zo heeft de aframmeling van zijn minnares en de geestelijke terreur die hij uitoefende op de tragische echtgenote Pat voor Naipaul als bijkomend voordeel dat er een reputatie van formaat werd geschapen.

Het wachten is nu op een herdruk van het ook al zo onthutsende boek uit 2005 van Jeffrey Meyers: Married To Genius. Daarin licht Meyers de enerverende huwelijken door van onder anderen de auteurs Nabokov, Ernest Hemingway en Joseph Conrad. In een toekomstige herdruk van Married To Genius kan er nu dus een bitter en ijskoud hoofdstuk worden toegevoegd.

Joost Zwagerman