Kwadraatverdieners missen moreel kompas

Redacteur NRC Handelsblad

Het werd weer niets met de revolutie deze week. Het zijn niet de werknemers die de ruiten in Amsterdam ingooien. Zij zwijgen in verbijstering terwijl een kleine top in het bedrijfsleven er met de loonruimte vandoor gaat. Sommige bazen verdienen nu rustig vijftig keer zoveel als het middenkader in hun eigen bedrijf. Soms meer. En ze krijgen genoeg van uw gemor.

Dat was misschien wel het meest onthutsend in de Industrieele Groote Club, waar maandagavond werd gedebatteerd over Het Grote Graaien, het boek over 25 jaar topsalarissen van Volkskrantredacteur Xander van Uffelen. FNV’s vicevoorzitter Peter Gortzak ontkende machteloos te staan, maar dat was exact de indruk die hij maakte. Zelfs verontwaardiging leek hem ongepast.

Belanghebbenden bij de explosieve inkomensgroei aan de top klagen over het typisch Hollandse gemoraliseer. En met succes. De leider van de Nederlandse sociaal-democraten, minister van Financiën Bos, drukt zich uiterst behoedzaam, bijna juridisch uit over de protagonisten van het zelfbedieningskapitalisme. Zijn wetsvoorstel lijkt technisch kansloos. En de vakbeweging, die ooit opkwam voor de gewone werkende man en vrouw, mompelt mee over de code-Tabaksblat die hier evident niet helpt.

Het heftigste woord dat de tweede man van de FNV maandag gebruikte was ‘chanterend’. Het sloeg op oud-Aegon-topman Storm, die betoogde dat hoofdkantoren van grote bedrijven een kostbaar bezit zijn: „Love them or lose them”. Als ze weggaan worden andere redenen gegeven, maar „in de marge werkt de discussie over topsalarissen wel degelijk ongunstig voor Nederland”.

Kortom, welkom in de wereld, laten we Angelsaksisch worden en leren leven met de nieuwe rovers in krijtstreep. Als u ze met rust laat, dan houden zij uw baan nog even hier. De meneren van de salarisadviesbureaus hebben het als een doorzichtig piramidespel vergeleken met wat andere topmannen krijgen. Serious money staat voor talent en succes.

En dat is waar het deeg niet wil rijzen. De bonusmiljoenen komen in veel gevallen ook als het helemaal niet goed gaat. Alle verhalen over globalisering en de markt voor CEO’s ten spijt, er zijn weinig Nederlandse topmanagers waar het buitenland om schreeuwt. De beloningsspiraal in de top van steeds meer bedrijven is eerder te verklaren door falende controle, oude jongens krentenbrood-commissarissen. Angst niet mee te tellen in plaats van rationele economische argumenten.

De onevenwichtige loonvorming bij bovenbazen wordt verergerd door buitenlanders in raden van commissarissen, die uit grotere landen met grotere monden komen. En geen zin hebben in gezeur, zeker niet tegenover kandidaat-CEO’s die de verlegenheid exploiteren van commissarissen die merken dat het bedrijf in ondiep water terecht is gekomen, terwijl zij andere lucratieve baantjes deden.

Heel handig, de kwadraatverdieners hebben ieder begin van moreel besef tot not done verklaard. Trap er niet in, er wordt niet te veel gemoraliseerd in deze discussie, maar te weinig. Bovenbazen die 50 keer het jaarloon van een geschoolde of gestudeerde vakman verdienen, beseffen die echt niet hoe verwoestend voor de onderlinge verhoudingen hun uitgestreken smoel is? Hoe demotiverend die impliciete degradatie is van de mensen die het bedrijf met hun inzet en talent tot een succes maken?

Het is niet de schuld van het boardroomproletariaat dat in de toplaag van semi- en ex-overheidsorganisaties deze schaamteloze zelfophemeling wordt gekopieerd. Woont één Nederlandse huurder beter sinds de directeur van zijn woningbouwcorporatie 4,5 ton euro is gaan verdienen? Rijden de trams in Amsterdam beter onder directeuren die meer verdienen dan de minister-president? Is het besturen van de Vrije Universiteit anderhalf keer zo moeilijk als het leiden van een ministerie van Verkeer of VROM?

Wie niet bereid is het ROC Amsterdam te leiden voor 171.000 euro, de Balkenende-norm, gaat gerust wat anders doen. Zijn opvolger zal echt niet slechter zijn en misschien zijn prioriteiten als dienaar van de publieke zaak beter op orde hebben. Het is goed dat het kabinet, zij het heel voorzichtig, op dit gebied doet aan morele herbronning.

Horen balkunstenaars van Ajax en PSV daar ook bij? Natuurlijk niet. Wie ze te duur vindt, koopt gewoon geen kaartje. En presentatoren van de publieke omroep? Mwa. Als zij heel goed zijn, zijn ze bijna kunstenaars en dus zeldzaam. Moeten al hun bazen dan ook in de artiestenschalen belanden? Meestal niet.

Terugkeer van het gezond verstand zou wonderen doen. Dat kijkt zelfs om een kier bij de banken. Nadat oud-IMF-hoofdeconoom Raghuram Rajan en de gezaghebbende columnist Martin Wolf in The Financial Times in januari al overtuigend hadden gepleit voor ingrijpen door toezichthouders om de perverse prikkels in de beloningssystematiek van bankiers te temmen, waarschuwde Nederlandsche Bank-president Wellink bankiers deze week in Groningen dat het uit moest zijn met hun bonusluilekkerland.

Als het goed gaat, profiteren zij dik, maar als het slecht gaat met hun bank dan lijden zij nauwelijks. Dientengevolge nemen zij grote risico’s die bij elkaar opgeteld hebben geleid tot de kredietcrisis. Wat in de miljoenendivisie geldt, gaat ook op in de tonnenleague. Al die directeuren van publieke vliegvelden, elektriciteitsbedrijven, ziekenhuizen, bloedbank en hartstichting zijn reuze hardwerkende en talentvolle leiders, maar zij lopen geen ondernemersrisico. Zij bestieren instellingen van en voor de gemeenschap. Is dat moeilijker dan het hele land bestieren? Emigreren zij allemaal naar Dubai als zij hun drie, vier, vijf, zes, zeven, acht ton niet krijgen?

Wouter Bos zei in december in een vraaggesprek met het blad Effect dat hij niet van het ‘jaloeziesocialisme’ was. Dat siert hem. Maar hij en zijn partij en de vakbeweging zijn toch wel van doelmatige en fatsoenlijke arbeidsverhoudingen? Inspiratie, zelfrespect en lotsverbondenheid binnen bedrijven en instellingen van algemeen nut worden weggevaagd als de top zich met gewetenloze smoezen een vergulden troon timmert.

PvdA-Kamerlid Paul Kalma hield er onlangs een overtuigende Wibautlezing over. Waardigheid in arbeidsverhoudingen gaat meer partijen aan dan alleen de zijne. Voor de vakbeweging een uitgelezen taak om de losgeslagen bovenbazen tot de orde te roepen. Help de kwadraatverdieners, zij zijn hun moreel kompas even kwijt.

Wilt u reageren? Schrijf de auteur: opklaringen@nrc.nl of neem online deel aan de discussie op nrc.nl/chavannes.