‘Deze mensen zitten niet uit vrije wil in deze positie’

Het kabinet heeft de regeling voor jonggehan-dicapten aangescherpt. Bij houtbedrijf Hout & Zo werken ze al jaren met Wajongers: „Die moet je niet dwingen.”

„Eigenlijk is dit werk iets onder mijn niveau”, zegt Evert (23). Hij is sinds een paar weken aan de slag bij Hout & Zo in Deventer, een houtbedrijf dat werkt met jonge arbeidsongeschikten. Evert is autistisch, daarom zit hij in de Wajong-regeling, de uitkering voor jonggehandicapten die meestal nog nooit hebben gewerkt. Hij is volledig afgekeurd, zoals 98 procent van alle jongeren in de Wajong.

Maar bij Hout & Zo bedenkt Evert nuttige projecten, hij is snel verder gegaan dan de ‘beginnersstappen’, waarmee de meeste deelnemers hun traject aanvangen. Ze beginnen met waxinehoudertjes van hout, of traditionele notariskistjes. Daarna maken de deelnemers – als ze eraan toe zijn – grotere projecten, zoals de tuinbank die collega Sander (19) aan het schuren is. Evert is in de rommelige werkplaats bezig met een zelfbedachte stalen constructie voor een boormachine. Hij soldeert erop los. „Uiteindelijk wil ik gewoon werk. Maar bij opdrachten moet ik precíes weten wat ik moet doen, daarmee moeten ze op dat werk wel rekening willen houden.”

Evert krijgt als ‘Wajonger’ 75 procent van het minimumloon. Voor hem en 166.000 andere jongeren die nu in de Wajong zitten, blijft dat zo. Maar in de ministerraad is het kabinet gisteren overeengekomen dat tweederde van de nieuwe aanvragers vanaf 2010 aan de slag moet of een opleiding moet volgen. Wie niet genoeg zijn best doet werk te krijgen, verliest de uitkering. De definitieve keuring verschuift van 18 naar 27 jaar. De hoogte van de uitkering blijft onder druk van de PvdA voorlopig gelijk, terwijl minster Donner (Sociale zaken, CDA) die aanvankelijk wilde verlagen tot 70 procent van het minimumloon.

Hout & Zo is niet blij met het besluit. Het is niet dat de Wajongers niet kúnnen werken: in iemand als Evert ziet het bedrijf juist mogelijkheden. „Maar deze groep moet je niet duwen en dwingen”, zegt Roelof Vossebeld, directeur van Hout & Zo. „Men kijkt onvoldoende naar de hulp die de doelgroep nodig heeft. Deze mensen zitten niet uit vrije wil in deze positie.”

Mariëlle Hilckman is gedragswetenschapper en begeleidt de deelnemers van Hout & Zo. Niet met bureaucratische evaluatieformulieren – alle jongeren hebben een map waarin ze zelf opschrijven wat ze moeilijk vinden en wat ze willen leren. Hilckmann ziet in haar omgeving wat de cijfers bevestigen: het aantal ‘Wajongers’ groeit hard. Volgens berekeningen zijn er in 2050 een half miljoen mensen met een Wajong-uitkering als het aantal in dit tempo door stijgt. De kosten komen dan rond de 5 miljard euro per jaar uit.

Vooral het aantal licht verstandelijk gehandicapten en jongeren met psychische stoornissen als autisme en ADHD neemt binnen de Wajong sterk toe. Oorzaak is dat veel licht verstandelijk beperkten vroeger relatief gemakkelijk meekwamen in een bedrijf of in de maatschappij. Bedrijven werken met steeds complexere systemen, waardoor beperkingen sneller opvallen. „Bij een keuzemenu aan de telefoon met doorkiesnummers haken deze mensen gewoon af”, schetst Hilckmann.

Daarbij nemen bedrijven volgens haar te weinig tijd voor jongeren die langzamer wennen. Een paar jaar geleden wist iemand met het syndroom van Asperger, een vorm van autisme, niet eens dat hij een ziekte had. Nu zou dezelfde persoon in de Wajong terechtkomen. „Vroeger werd iemand op sleeptouw genomen en kreeg hij rustig de tijd om te wennen aan zijn werk. Dat gebeurt niet meer”, aldus de gedragswetenschapper.

Bij Hout & Zo krijgen de deelnemers die tijd wel. Ralph is 20, met hout werken vindt hij leuk en kan hij goed. Op persoonlijk vlak lukt het nog niet zo. Ralph heeft ernstige slaapproblemen. „Op tijd komen vind ik het allermoeilijkste dat er is”, zegt hij, met een verlegen lach op zijn gezicht. Zolang hij niet in slaap komt en ’s ochtends niet op tijd zijn bed kan uitkomen, is een normale baan onmogelijk. Bij Hout & Zo is Ralph al maanden met zichzelf aan de slag. Hoe lang hij nog in het traject zit? Daar heeft hij „geen idee van”.

Dat hoeft ook niet. Werkritme en sociale vaardigheden aanleren kost tijd. Daarom is geen tijdpad aan deelname verbonden. Houtbewerking werkt als therapie: „Het hout is geduldig. Iedereen is hier met zijn ontwikkeling aan het werk. Wij helpen voldoende bagage te verzamelen voor de arbeidsmarkt”, aldus directeur Vossebeld. Iedere deelnemer moet met zijn eigen problemen leren omgaan, van verslavingen tot gedragsstoornissen. „Als dat lukt, heeft ook deze groep prima mogelijkheid te werken.”

Als iemand klaar is om aan de slag te gaan, stuit de Wajonger alsnog op een probleem: het vinden van een ‘echte’ baan. Werkgevers moeten de hulp verschaffen die sommige Wajongers nog nodig hebben. Donner wil het komende jaar 50 miljoen euro steken in het stimuleren van werkgevers om Wajongers een plek te geven. De overheid betaalt de aanpassingen op de werkplek, vervoer, en loonkostensubsidie voor de werkgever.

De ideale werkplek voor een jongere ‘met een vlekje’? Volgens Hilckman komen haar deelnemers vaak bij bedrijven met een kleine setting terecht. Daar is tijd en ruimte om extra aandacht te geven, bijvoorbeeld bij zelfstandig ondernemers of ambachtslui. Lassers, timmermannen, daar is grote behoefte aan. „Als deze mensen eenmaal aan de slag zijn, heb je er een harde, loyale en enthousiaste werker bij.” En keurig opgevoed, zo blijkt tijdens de lunch. Evert wil aanschuiven aan de picknicktafel en roept tegen zijn collega: „Vind jij dat normaal ofzo, je voeten op de bank?”