Van nuanceverschil tot rel

PvdA-politica Bussemaker zag er slechts een kleine aanpassing in. Maar voor de ChristenUnie ligt selectie van embryo’s zeer gevoelig.

Het leek een „nuanceverschil”, maar het werd een politieke rel. De selectie van embryo’s leidde deze week tot grote politieke spanning. Vandaag zou in het kabinet spoedoverleg worden ingelast over een besluit van staatssecretaris Bussemaker (Volksgezondheid, PvdA) om selectie van embryo’s toe te staan aan vrouwen met een ernstige vormen van genetische kanker, waaronder borst- en darmkanker. Zo kunnen mensen met een kinderwens voorkomen dat zij de ziekte overdragen.

Bussemaker schreef maandag een brief aan de Kamer, waarin ze vragen over de kwestie beantwoordde. De staatssecretaris zei dat ze een besluit nam waarover de ministerraad zich niet hoefde te buigen. Het ging om een nuanceverschil met de opvatting van haar voorgangster Ross van Dorp (CDA). Als begonnen wordt met embryoselectie voor gevallen van borst- of darmkanker zal de vraag naar schatting met hooguit „een paar gevallen per jaar” toenemen, schreef Bussemaker in haar brief.

Bij de zogeheten ‘pre-implantatie genetische diagnostiek’, worden van embryo’s uit de reageerbuis één of twee cellen afgenomen om die te onderzoeken op een genetische afwijking. Alleen embryo’s die hier vrij van zijn, worden teruggeplaatst bij de vrouw.

Hiervoor is geen wetswijziging nodig. Het Planningsbesluit ‘klinische genetica’ uit 2003 biedt ruimte voor de selectie van embryo’s bij vrouwen met een ernstige vorm erfelijke kanker, schrijft Bussemaker. Dat besluit is onderdeel van de Wet bijzondere medische verrichtingen (Wbmv) en heeft niets met de embryowet te maken waarover het kabinet een moratorium uitsprak. De voorwaarde voor embryoselectie is dat wensouders een „verhoogd risico hebben op een kind met een ernstige aandoening of ziekte”.

Bussemakers voorganger Ross van Dorp (CDA) wees deze selectie echter af. Bij het aantreden van Bussemaker was Ross’ standpunt nog niet behandeld door de Kamer. Het Maastricht Universitair Medisch Centrum schortte zijn werkzaamheden, hangende de politieke besluitvorming, op. Maar wettelijk was het wensouders met erfelijke kanker toegestaan in Nederland embryoselectie te laten doen. Omdat ‘Maastricht’ daarvoor de deuren tijdelijk had gesloten, moesten zij echter uitwijken naar België.

Bussemaker brengt naar eigen zeggen slechts een „nuanceverschil” aan. Maar nu liggen de zaken anders. Juist medisch-ethische kwesties als abortus, ivf en euthanasie brengen de ideologische verschillen in de coalitie schril aan het licht. Bussemaker maakte de inhoud van haar brief maandag bekend in het tv-programma Netwerk; de Kamerleden ontvingen hem pas dinsdagochtend. Dat was „niet chic” bij zo’n „gevoelige kwestie”, aldus Kamerlid Ormel (CDA). Binnen zijn fractie zijn de meningen verdeeld. „Wij redeneren vanuit het standpunt van de beschermwaardigheid van het leven, maar de vermindering van menselijk lijden is ook belangrijk.”

Voor de ChristenUnie is wat Bussemaker wil, onacceptabel, zegt Kamerlid Wiegman. Embryo’s zijn beginnend menselijk leven, en dat moet worden beschermd. Dat het al is toegestaan, past in het rijtje abortus en euthanasie: bestaande wetten accepteren, maar bijsturing waar mogelijk en verzet tegen verruiming.

Het gaat het hier om erfelijke afwijkingen waarop wel een grote kans bestaat, maar die niet zeker optreden, die zich pas op latere leeftijd openbaren, en waarvoor nog een behandeling bestaat. Dat is een „fundamenteel verschil” met genetische afwijkingen die zeker optreden, zegt ook Ormel.

Er kwam een tweede procedurele onhandigheid van Bussemaker aan het licht toen ChristenUnieleider Rouvoet gisteren zei ontstemd te zijn. Wiegman trok meteen de „status” van de brief in twijfel, en ook Ormel was „verrast”: „Ik ging er van uit dat de staatssecretaris de coalitiepartners hierover had geraadpleegd. Nu las ik in de krant dat Rouvoet verontwaardigd is. Zo ken ik mevrouw Bussemaker niet; tot nu toe is ze bij dit soort gevoelige kwesties altijd zorgvuldig te werk gegaan.”

Volgens bronnen rond het kabinet werd de zaak gisteravond al enigszins gesust na overleg tussen premier Balkenende, vicepremiers Bos en Rouvoet en minister Klink (Volksgezondheid, CDA). De brief zal worden ‘aangehouden’: het kabinet komt er nog op terug. De staatssecretaris moet dus een pas op de plaats maken.

Zelf zegt ze dat ze niet had ingeschat dat hier zoveel ophef over zou ontstaan. Ze erkent dat ze Rouvoet had moeten kennen in haar voornemens omdat het een politiek zeer beladen kwestie betreft. Haar woordvoerder: „Het is echt geen kwade opzet.”