‘Tom Cruise is levensgevaarlijk’

Acteur Tom Cruise is niet gehersenspoeld door Scientology, stelt biograaf Andrew Morton. Hij voelt zich gewoon op zijn gemak bij de onbarmhartige hardheid van de beweging.

‘Tom Cruise maakt zijn film Valkyrie over Claus von Stauffenberg in Duitsland, om daar goodwill te creëren voor zijn Scientology-kerk.’ Dat zegt Andrew Morton, auteur van Tom Cruise, een ongeautoriseerde biografie. Na biografieën van Lady Di, Monica Lewinsky, Madonna en David en Victoria Beckham wijdde hij zich twee jaar – lang, voor zijn doen – aan de fanatieke blockbuster-acteur met zijn zelfverzekerde overwinnaarslach. Om te ontdekken dat die een veel fanatiekere Scientoloog is dan hij van te voren dacht.

Anders dan bij zijn Diana-biografie, Diana: Her True Story, waarvoor de prinses zelf de belangrijkste informatie leverde, kreeg de Brit Andrew Morton (1953, Dewsbury, West Yorkshire) dit keer geen medewerking van zijn onderwerp. „Ik heb een interview aangevraagd, maar Cruise weigerde.” Wel interviewde hij naar eigen zeggen ‘meer dan honderd’ mensen, onder wie veel bekenden uit de jeugd van de filmster. Uit hun verhalen ontstaat een geloofwaardig beeld van de jonge Cruise: een lefgozerig opdondertje met een enorme geldingsdrang. Een macho van geringe lengte (volgens Morton meet Cruise 1.70 meter), die soms wordt gepest op school, en lijdt onder zijn gewelddadige vader, maar verwend wordt door zijn zussen en zijn moeder.

Van een bazige, agressieve puber ontwikkelt hij zich tot een vastberaden, bij vlagen bezeten, jonge acteur. In het realiseren van zijn ambities is hij zakelijk en monomaan. Wie hem verder kan helpen pakt hij in met beleefd-charmante praatjes en een inmiddels beroemde gespeeld ernstige blik: de ogen tot spleetjes geknepen onder licht fronsende wenkbrauwen. Maar heeft hij je niet meer nodig, dan zet hij je zo aan de kant. ‘Als hij klaar met je was, was hij ook echt klaar met je,’ vat jeugdvriendin Diane van Zoeren het samen.

De verhalen over zijn jeugd maakten dat Morton anders naar zijn onderwerp is gaan kijken, vertelt hij in een hotel in Amsterdam. „Ik wilde over Tom Cruise schrijven wegens zijn opmerkelijke gedrag van de laatste jaren. Het springen op de bank bij Oprah Winfrey om zijn liefde voor Katie Holmes te demonstreren, de onredelijke aanval op Brooke Shields die volgens hem tijdens haar postnatale depressie geen antidepressiva had mogen slikken. Ik bewonderde Cruise als acteur – ik vond hem voortreffelijk in Magnolia, ijzingwekkend in Collateral – en vroeg me af wat er met hem was gebeurd: had hij een zenuwinzinking gehad? Kwam het door zijn gekke geloof? Publieke figuren in vreemde situaties – dat spreekt mij altijd aan.”

Na wat onderzoek naar Scientology ontwikkelde Morton een theorie: Cruise was een ‘Manchurian Candidate’, zoals in het boek van Richard Condon: een gehersenspoelde trekpop die door Scientology wordt misbruikt voor promotiedoeleinden. „Maar toen ik meer ontdekte over zijn jeugd en over zijn karakter, besefte ik dat ik er naast zat. De harde, onbarmhartige filosofie van Scientology, het superioriteitsgevoel van de gelovigen en het feit dat hij binnen de gemeenschap wordt aanbeden als de nieuwe Messias, maken dat Cruise zich er bijzonder thuis voelt. Hij staat pal achter alle omstreden opvattingen en is bereid ver te gaan om ze te verdedigen. Hij is niet gehersenspoeld of in de war, maar kiest hier met zijn volle verstand voor.”

Sportschool

Mortons boek bevat ook alle clichés van de gemiddelde acteursbiografie – Tom Cruise gaat drie keer per dag naar de sportschool om in vorm te raken voor een rol, Tom Cruise gedraagt zich ook buiten de set van Taps (1981) als militaire cadet. Wel ontstaat een treffend beeld van de acteur Cruise: hij is weliswaar geen echte personality, maar hij werkt hard en blinkt vooral uit in de rol van verwende, niksnuttige maar explosieve jongeman – advocaat, zakenmannetje of yup – die tot inkeer komt, zoals in A Few Good Men, Rain Man, The Firm en Jerry Maguire.

Het boek staat vol bizarre weetjes over de Scientology-beweging – die in België en Duitsland is verboden. Over de aanwezigheid van stalinistische ‘strafkampen’ bijvoorbeeld. Over het ritueel van de ‘stille bevalling’ – harde geluiden zouden traumatisch kunnen zijn voor de pasgeboren baby – dat door Cruise en zijn derde echtgenote Katie Holmes bij de geboorte van hun dochter Suri getrouw werd gevolgd. Over de contracten waarmee gelovigen worden geïsoleerd van hun niet-gelovige familieleden. Over de intimidatie die critici ten deel valt. „Allemaal roddels,” was de reactie van Scientology. Maar, zegt Morton: „Ik ken tientallen ex-scientologyleden die mij hebben verzekerd dat het klopt. Ik moest heel kritisch omgaan met alle informatie, anders heb ik meteen een rechtszaak aan mijn broek.” Scientology heeft nog geen stappen ondernomen, aldus Morton.

Via ex-leden hoorde hij over de vriendschap tussen Cruise en de omstreden Scientology-leider David Miscovige. „Die relatie fascineerde mij. Het is een zeer competitieve mannenvriendschap, waarin de een de ander voortdurend uitdaagt. Ze racen samen, skydiven samen. Maar in intellectueel opzicht is Miscovige Cruise de baas.” Cruise is de laatste jaren uiterlijk veranderd, vindt Morton. „Hij is veel dwingender gaan praten, stelt zich heel offensief op, hij heeft een bozige, priemende blik en als hij lacht is het fanatiek, als een bezetene.” Verschillende ex-scientologen zouden hem onafhankelijk van elkaar hebben verteld dat Cruise steeds meer op Miscovige is gaan lijken.

Mortons boek is te lezen als een waarschuwing. Op de relativering dat zo’n beetje elke ster wel dweept met een vreemd geloof – Madonna heeft de kabbala, Richard Gere de Dalai Lama – reageert de schrijver fel. „Volgens mij kennen ze bij de kabbala geen geheime dienst, en hebben ze er geen strafkampen. En voor zover ik weet streven ze daar niet naar werelddominantie of het afschaffen van de psychiatrie.”

Miljoenen fans

Dat het Morton ernst is, blijkt ook uit het bombastische slotdeel van zijn boek, waarin hij de wereld waarschuwt voor de ‘invloedrijke en gevaarlijke’ Cruise. De acteur zou machtiger zijn dan de meeste politici. En anders dan politici hoeft Cruise zich nooit te verantwoorden voor absurde uitspraken als ‘psychiatrie is een nazi-wetenschap’, of ‘methadon heette eerst Adolphine, naar Adolf Hitler’. Zou dat kunnen zijn omdat de meeste mensen die uitspraken niet serieus nemen, en Cruise bovendien geen enkele concrete politieke invloed heeft? Morton: „Vergis je niet, er is een nauwe band tussen Hollywood en Washington. In Amerika kunnen acteurs zomaar senator worden, of zelfs president. Cruise wordt uitgenodigd en toegelaten in zeer machtige kringen. Hij kwam op bezoek bij Nicolas Sarkozy toen die nog minister was.”

Anders dan John Travolta, die met Battleship Earth een film over het Scientology maakte, vent Cruise zijn omstreden opvattingen niet uit in zijn films. Morton: „Nee, hij is geraffineerder dan dat. Maar hij gebruikt tv-interviews tegenwoordig wel om zijn geloof te promoten. Hij is aantoonbaar bereid zijn eigen populariteit te schaden door voor zijn kerk te pleiten. Aan de andere kant is hij slim genoeg om te proberen de imagoschade te repareren. Hij heeft nu zijn eigen filmmaatschappij maar praat ook weer met Paramount, waar hij eerder werd ontslagen. Het tijdschrift Forbes rekent hem nog altijd tot een van de machtigste mensen in Hollywood.”

Volgens Morton ging Cruise kort voor zijn liefdesverklaring aan Katie Holmes – live bij Oprah – nog uit met het Colombiaanse model Sofía Vergara. Dat was niet alleen een kwestie van aantrekkingskracht maar ook van marketing: als mevrouw Cruise zou zij wel eens kunnen bijdragen aan de populariteit van Scientology in Zuid-Amerika. Volgens dezelfde redenering is Valkyrie als Duits pr-project ook niet vergezocht. Morton: „Natuurlijk, hij zal het een interessant verhaal hebben gevonden. Maar het is wel toevallig: Cruise spant zich maar zelden in voor een film die geen blockbuster zal worden, en deze speelt juist in Duitsland,waar Scientology omstreden is, en ze alle aandacht kunnen gebruiken.”

Hoe zullen wij later terugdenken aan de acteur Tom Cruise? „De necrologieën zullen net zoveel gaan over Scientology als over zijn films. Deze kruistocht overschaduwt zijn carrière.”

Andrew Morton: Tom Cruise. Een ongeautoriseerde biografie. Vertaald door Pieter de Nijs. TM, 336 blz. € 16,95