Pompompom neuriën dwars door Mendelssohn heen

Tijs Bonger: Mendelssohn. Componistenportretten. Home Academy. Luisterduur ca. 2 uur. € 14,95 Luisterboek

Leo Samama: Beethoven. Een hoorcollege over zijn leven en werk. 4 cd’s. luisterduur ca. 4 uur. Home Academy, € 34,90

Tijs Bonger: Mendelssohn. Componistenportretten. Home Academy. Luisterduur ca. 2 uur. € 14,95

Het moet het eenvoudigste klusje zijn dat de VN ooit had: het beschermen van Beethovens Negende symfonie als ‘wereldcultuurerfgoed’. Een stuk dat zó vaak wordt uitgevoerd en opgenomen (en na de finale van een Champions League weer even misplaatst klinkt) zal niet eenvoudig verloren raken. Zowel de uitverkiezing als de zinloosheid ervan getuigen van Beethovens onaantastbare positie, wil Leo Samama maar zeggen in zijn hoorcolleges over de componist.

Gecompliceerder is het lot van Felix Mendelssohn. Het wonderkind zou nu nog weinig aantrekkingskracht genieten, onder meer omdat diens werk onder Hitler niet gespeeld mocht worden. Antisemitisme als reden voor onderwaardering, want Mendelssohns grootheid staat volgens Tijs Bonger buiten kijf.

Bonger had een missie met zijn eerdere luisterdocumentaire Tsjaikovski. Hij wilde de liefde voor klassieke muziek overbrengen en vergeten werken van de componist weer onder de aandacht brengen. Met Tsjaikovski slaagde hij daar goed in en ook Mendelssohn is mooi. Toch overtuigt het minder dan Tsjaikovski: de missiedrang gaat te ver. Dat er andere oorzaken dan latent antisemitisme ten grondslag liggen aan Mendelssohns afnemende populariteit komt niet ter sprake.

Met antisemitisme had Mendelssohn bij leven al te maken en het was volgens Bonger Wagner die begon met het karwei dat Hitler heeft afgemaakt. Wagner had als 23-jarige een werk ter beoordeling aan Mendelssohn gestuurd maar die raakt het manuscript kwijt. Het zou hem nooit vergeven worden. Kort na zijn dood schrijft Wagner een artikel ‘Over het jodendom in de muziek’ waarin hij stelt dat het aan Mendelssohns joodse afkomst ligt dat hij bij ‘de luisteraar nooit dat diepe effect teweeg brengt dat leidt tot zelfonderzoek’. Dat lijkt eerder op rancune dan antisemitisme, waarmee het verval van Mendelssohns reputatie ingeluid werd. Maar als we de oorzaken niet in een joodse achtergrond zoeken, is er dan toch niet iets te zeggen voor diens typering? Zou het echt alleen aan antisemitisme hebben gelegen? Waarom was Mahler dan wel een comeback vergund?

Net als Mendelssohn was ook Beethoven een wonderkind met een vader die veelvuldig over zijn leeftijd loog en beide componisten hadden bij leven een grote reputatie als uitvoerders. Samama beschrijft het leven van Beethoven goed, schetst hem mooi ook als marketeer en geeft aan hoe tragisch de doofheid was. Niet zozeer voor het componeren: de doofheid heeft geen invloed gehad op de composities. Maar vooral het ongemak om steeds te moeten vragen ‘wat zegt u’ werd hem te veel. Naarmate hij zieker werd, besloot hij zijn talrijke ideeën te kanaliseren en hij koos ervoor slechts vijf stukken grondig uit te werken.

En dan gaat Beethoven dood, terwijl de luisteraar pas twee van de vier cd’s heeft gehad. De laatste twee cd’s zijn misschien wel het interessantst. Want hier probeert Samama aan de hand van de Derde symfonie (‘Eroica’) en de Diabellivariaties te beschrijven wat Beethovens luisteraars meemaakten. Samama illustreert enthousiast met behulp van muziekfragmenten, pianospel en een even effectief als onbeholpen ‘pompompom’, meegeneuried door de muziek heen. Het werkt, en je krijgt een gevoel van wat ‘energie’, ‘uitwerking’ en ‘verhevenheid’ betekenen in verband met de muziek.

Omdat dit begrippen zijn met een beladen historische context, besteedt Samama daar ook aandacht aan. Bij de verhalen over de ‘natuurlijke harmonieën van de muziek’, maakt hij de westerse muziek wel erg eenvoudig universeel – waar zit de kwint op de sitar of de gamelan? – maar dat Beethoven wist hoe je verwachtingspatronen kon doorbreken om verwarring te creëren, laat hij mooi zien. En ook dat die verwarring de bron is van ‘verhevenheid’ en niet zozeer de emotie. Emoties zitten nooit in muziek. ‘U emotioneert uzelf, met behúlp van de muziek’, aldus Samama. Verwarring en emotie: die roept Mendelssohns muziek nu eenmaal minder op – daar heeft latent antisemitisme geen invloed op.