Het oneindige gevangen

The Saragossa Manuscript

Regie: Wojciech Has € 17,99 ****

The Saragossa Manuscript is een film met een bijzonder gevarieerde fanbase. Jerry Garcia, de zanger van de Grateful Dead, was zo verzot op het meesterwerk van de Poolse regisseur Wojciech Has uit 1964 dat hij een filmkopie aankocht die hij schonk aan het Pacific Film Archive, op voorwaarde dat er, wanneer hij dat wilde, een privévertoning voor hem werd geregeld.

Luis Bunuel noemt Saragossa in zijn autobiografie als één van de weinige films die hij meer dan eens had gezien. Twee andere regisseurs, Martin Scorsese en Francis Ford Coppola, financierden de restauratie – opgedragen aan Garcia – van de oorspronkelijke versie.

Die restauratie was hard nodig. The Saragossa Manuscript – een verfilming van het boek van de negentiende-eeuwse Poolse schrijver en ballonvaarder Jan Potocki over de avonturen van een Waalse kapitein tijdens de Napoleontische oorlogen – is lange tijd alleen in verknipte vorm te zien geweest.

De versie die in Nederland in de bioscoop werd vertoond, duurde 124 minuten, terwijl de film op de dvd 182 minuten lang is.

Er is dus een uur extra materiaal, maar dat verandert aan de vertelling weinig: kapitein Alphonse van Worden raakt in de ban van de geesten van twee Moorse prinsessen en krijgt intussen van de mensen die hij tegenkomt een overdaad aan bizarre verhalen te horen.

Regisseur Has laat zijn hoofdpersoon dwalen langs ruïnes en fraaie kastelen. Componist Krzysztof Penderecki voegt daar een soundtrack aan toe van onder meer Beethoven-citaten en spookachtig avantgardisme, flamencogitaar en elektronische geluiden – ook stilistisch kent The Saragossa Manuscript geen limieten.

Het verschil tussen de korte en de lange versie is vooral in het ritme en de toon te vinden. Waar de ingekorte Saragossa snel een onnavolgbare, komische chaos werd waarin het vrijwel onmogelijk was de door elkaar lopende anekdotes te blijven volgen, is hier meer rust en overzicht.

Dat maakt van The Saragossa Manuscript , ondanks het soms wat kluchtige acteren, een bijna metafysische film, die het idee van het oneindige probeert te vangen.

De manier waarop Van Worden steeds opnieuw wordt verleid door zijn twee geliefden, om dan de volgende ochtend elke keer weer onder een galg, tussen de schedels, wakker te worden, suggereert een wereld zonder begin of eind waarin alles eeuwig terugkeert.

Een zigeuner vertelt hem over overspelige echtgenoten, die op hun beurt spreken over rijke edelmannen, die vervolgens herinneringen ophalen aan weer andere spookverhalen.

Zo ontstaat een raamvertelling die eindeloos lijkt te kunnen uitdijen, tot een plotseling déjà vu-effect de filmkijker het gevoel geeft dat hij net als Van Worden in een duivelse cirkel gevangen zit.