Iedereen verdacht

Het ergste wat je over iemand te weten kan komen is alles. Het is een kernachtige uitspraak van Bert-Jaap Koops, hoogleraar regulering van technologie in Tilburg. Privacy acht hij een belangrijke waarborg om de macht van de overheid in toom te houden, zei hij bij het aanvaarden van dat ambt. En een wezenlijk bestanddeel van de ‘condition humaine’.

Als de bescherming van de persoonlijke levenssfeer als beginsel wordt losgelaten, dan moet iedereen er dus steeds rekening mee houden te worden geobserveerd. Zonder dat de burger zelf nog kan bepalen wanneer en hoe die informatie gebruikt mag worden. De keuze om te zwijgen of onzichtbaar te blijven, vervalt. De volledig transparante burger is dan een feit. Iedereen verdacht, niemand meer vrij.

Gisteren kondigden de Nederlandse Spoorwegen aan in alle treinen bewakingscamera’s op te hangen. Het bedrijf werkt al aan een chipkaart voor reizigers waarmee het alle individuele reisbewegingen op naam kan terugbrengen. En straks dus ook op gezicht. Kwestie van databases koppelen.

Onlangs kondigde de politie te Zwolle aan op de plaatselijke snelweg alle kentekens te fotograferen en drie dagen op te slaan. De Tweede Kamer stond vorige week de regering toe om ieders bel- en surfgegevens een jaar op te slaan. Nog niet de inhoud ervan, maar wel de tijdstippen, nummers en adressen.

Na een arrestatie in de Puttense moordzaak groeit de roep om DNA-gegevens bij álle politiecontacten op te slaan. Je weet maar nooit welke misdrijven in verleden, heden of toekomst er nog mee kunnen worden opgelost. Het Openbaar Ministerie nam deze maand bij een politiek tekenaar de computer in beslag omdat hij er ‘discriminerende’ tekeningen mee zou maken.

De bedoelingen zijn goed. En niemand pleit ervoor om privacy vóór veiligheid te laten gaan. Alleen is de balans volledig doorgeslagen. Verkeersassen moeten inderdaad bewaakt worden. Discriminatie en racisme bestreden. Maar wat zoekt de staat op de harde schijf van de computer van een tekenaar? Aantekeningen van foute gedachten? Ieder mens heeft het recht te veranderen, opnieuw te beginnen, fouten te herstellen, alleen met zichzelf te zijn of intiem met een ander. Dat kan in vrijheid en dus onbekeken, onbeluisterd en ongeregistreerd. Ook de mondige burger die ‘niks heeft te verbergen’ geeft z’n keuzevrijheid niet op.

De Amsterdamse hoogleraar informatierecht Egbert Dommering wees er in zijn recente afscheidsrede terecht op dat de burger in een staat van permanent toezicht verzeild is geraakt. Overigens mede door zijn eigen gedrag. De samenleving verandert in een panopticum waarin alle reis- en communicatiegegevens van alle burgers bekend zijn, alle beelden van bewakingscamera’s opgeslagen.

Sinds de aanslag op de Twin Towers leven we in een permanente staat van (fictieve) bedreiging. Ground Zero is volgens Dommering het begin van een nieuwe jaartelling. Angst is de leidraad. En alle maatregelen lijken geoorloofd. Daar word je pas echt bang van.