Vogels die mogelijk verdwijnen

Op de Rode Lijst uit 2004 staan 78 vogels die wellicht voorgoed uit Nederland verdwijnen. Tot 27 oktober zijn de bedreigde vogels in het Haagse Museon te zien.

Klapekster met muis. Foto Koos Dansen Dansen, Koos

In het Museon in Den Haag heeft conservator Arno van Berge Henegouwen een lopende band geplaatst met opgezette vogels. We zien uilen, steltlopers, zangvogels, zwarte stern, kemphaan en koekoek. Wat deze vogels verenigt is hun plaats op de Rode Lijst, opgesteld in 2004 door het ministerie van LNV. Deze vogels hebben een status die varieert van gevoelig, kwetsbaar, bedreigd, ernstig bedreigd, verdwenen of uitgestorven. De griel bijvoorbeeld, aan de onderzijde van de lopende band hangend, is verdwenen uit Nederland. Zelfs de grutto, eens een algemene vogel in onze weilanden, is gevoelig. De slechtvalk heet zo omdat hij vroeger een veel voorkomende gast in ons land was. ‘Slecht’ betekent hier ‘gewoon’. Ook deze sublieme roofvogel staat aangemerkt als gevoelig. Op de lijst staan 78 vogels en eerlijk gezegd is dat natuurlijk 78 teveel.

Het Museon wijdt in samenwerking met de vogelwebsite Birdpix een tentoonstelling aan de bedreigde vogelsoorten. De vogelfoto’s, glanzend en stralend afgedrukt op reusachtig formaat, laten tot in het kleinste detail de pracht van al deze schoonheden zien. Neem bijvoorbeeld de zwarte stern, die vroeger met honderden broedden in de Engbertsdijkvenen in Overijssel. Nu is de status van de Chlidonias niger bedreigd. De vogel bouwt zijn nest op een vlotje van gevlochten rietstengels. Op de foto is prachtig de lijn van de vogel te zien: lange staart en scherpgepunte donkere vleugels en gekromde snavel. Het ranke vliegbeeld van de zwarte stern is onvergetelijk. Als in een sublieme choreografie cirkelen en duiken de vogels boven moerasgebieden.

De achteruitgang van de vogels op de lijst heeft een beslissende oorzaak: er is schreeuwend tekort aan natuurlijke omgeving. Berge van Henegouwen raakte de kern in zijn openingstoespraak van de expositie Birdpix. Vogels van de Rode Lijst: „Steeds meer realiseer ik me dat de achteruitgang van ons leefmilieu vaak onmerkbaar is. Waar we nu nog een beetje kunnen genieten van geelgerande waterkevers in een sloot, daar wemelde het vroeger van.”

Dat woord ‘wemelen’ is goed gekozen. Onze weilanden ‘wemelden’ eens van de grutto’s en kieviten, de heggen rondom onze huizen ‘wemelden’ van de mussen en zelfs van de huiszwaluwen ‘wemelde’ het. Dat woord met betrekking tot veel vogelsoorten kunnen we helaas uit het woordenboek schrappen. Vogelbescherming Nederland gebruikt de lijst om maatregelen tot bescherming te nemen, bijvoorbeeld het herstel van ons kustlandschap of het onder water laten lopen van gebieden om een voedselrijke biotoop te kweken. Maar, zoals woordvoerder Kees de Pater van Vogelbescherming liet weten: „Voor een vogelliefhebber zijn het geen gelukkige momenten als je praat met Kamerleden. Vogelbescherming heeft een lage prioriteit.”

De fotografen van Birdpix tonen in meer dan 70 afbeeldingen vogels in uiteenlopende situaties. Met de technisch volmaakte apparatuur van nu leggen zij momenten vast die het menselijk oog niet kan waarnemen. Zo is er een foto van de kleine zilverreiger die met gespreide vleugels landt: we zien de convexe vorm van de vleugels met gespreide hand- en slagpennen. Deze vogel is niet alleen een toonbeeld van elegantie, ook van vliegkunst. Meer dan ooit begrijp je waarom de mens een vogelvleugel nabootste om te willen vliegen, zoals Icarus. Uitvinder Leonardo da Vinci bestudeerde voor zijn ideeën over het vliegen nauwgezet de vleugels van een vogel.

De foto van de klapekster met prooi verduidelijkt waarom deze vogel in de volksmond een bijnaam krijgt als ‘negendoder’ of ‘vinkenbijter’. Hij spiest zijn prooi vast in dorens alvorens die te verorberen. Opmerkelijk aan de foto’s van Birdpix is de beweging die eruit spreekt. Sommige foto’s zijn gemaakt in een fractie van een seconde. De tentoonstelling in het Museon is als een pleidooi: zorg ervoor dat dit land zijn vogelrijkdom behoudt en dat, in de woorden van Berge van Henegouwen, ‘de rode lijst geen dode lijst wordt, de grote mensenwereld armer, stiller, grijs’.

Museon en Birdpix: Vogels van de Rode Lijst. T/m 26/10. Birdpix. De beste foto’s, IV. Uitg. Birdpix, € 24,95. En: www.museon.nl; www.birdpix.nl