Stratego rond de Noordpool

Vijf landen praten deze week over verdeling van de grondstofrijke Poolzee.

Groenland, dat lossere banden wil met Denemarken, hoopt op nieuwe inkomsten.

Ineens stond hij daar, de Russische driekleur, meer dan een kilometer onder het poolijs. Vorig jaar plantten Russische onderzoekers met de mini-onderzeeër Mir-1 een vlag van roestvrij metaal onder de Noordpool. Westerse landen, de Verenigde Staten voorop, reageerden laconiek op de spectaculaire actie, die was georkestreerd door het Kremlin. Het plaatsen van een vlag biedt geen enkele juridische ondersteuning voor Russische territoriale claims in de Noordelijke IJszee, zo lieten Washington en andere hoofdsteden weten.

Maar in de Groenlandse hoofdstad Nuuk rinkelden de alarmbellen. „Deze actie heeft ons doen beseffen dat we zo snel mogelijk een politiek signaal moeten afgeven”, zegt Aleqa Hammond, minister van Buitenlandse Zaken van het semi-autonome Groenland, telefonisch vanuit Nuuk.

De Groenlandse regering organiseert deze week, samen met Denemarken, dat de soevereiniteit heeft over het eiland, een driedaagse politieke top over de Arctische regio in Ilulissat, een plaatsje aan de Groenlandse westkust. Het buitenlandbeleid van Groenland – een land met slechts 56.000 inwoners – is formeel in Deense handen, maar de regering in Nuuk is nauw betrokken bij de top. „Het is de eerste top op ministersniveau specifiek over het poolgebied”, zegt Hammond (42). Alle deelnemende landen – Canada, Denemarken en Groenland, Noorwegen, Rusland en de Verenigde Staten – claimen gedeelten van de Noordelijke IJszee.

Denemarken en Groenland vrezen een territoriale ‘race’ om het poolgebied, dat door de opwarming van de aarde economisch steeds interessanter wordt. De ijskap in de Poolzee wordt snel kleiner, waardoor de komende decennia enorme hoeveelheden grondstoffen – met name olie en gas – toegankelijk zullen worden voor exploitatie. De Amerikaanse Geological Survey schat dat de Arctische oceaan ongeveer een kwart van de nog onontdekte olie- en gasvoorraden bevat. Ook ontstaan door het smelten van het ijs nieuwe zeevaartroutes van Europa naar Azië.

„Het doel van de top in Ilulissat is dat alle deelnemende landen nog eens onderschrijven dat ook in de poolregio internationale regels en verdragen gelden”, zegt Hammond. Ze onderstreept het belang van de VN-Conventie van het Zeerecht, die duidelijke regels stelt voor het claimen van territoriale wateren. „We moeten elkaar als buren niet gaan plagen met het planten van een vlag. De Russen moeten niet denken dat de Noordpool nu ineens van hen is.”

De VN-Zeerechtconventie stelt dat landen hun territoriale claims bij een speciale VN-commissie moeten indienen en wetenschappelijk moeten onderbouwen. Maar trekken landen als Rusland zich wel iets aan van internationale regels? „In de diplomatieke voorbereiding van de top hebben alle deelnemende landen, inclusief Rusland, gezegd een verklaring te willen ondertekenen die de principes van het internationale recht bevestigt”, zegt Hammond.

Ondertussen bereiden Denemarken en Groenland zelf een claim voor bij de VN. Ze proberen te bewijzen dat Groenland via het Lomonosov Rif, een onderzeese rug, met de Noordpool is verbonden. Kopenhagen stuurde vorige zomer in samenwerking met de Groenlanders een expeditie naar het poolgebied.

Hammond ontkent echter dat Kopenhagen en Nuuk meedoen aan dezelfde territoriale ‘race’ die ze de Russen kwalijk nemen. Het Deens-Groenlandse onderzoek vindt plaats in het kader van de VN-Zeerechtconventie, zegt ze. „Maar als ons onderzoek succesvol is en Groenland blijkt via de Lomonosov-rug met de Noordpool verbonden te zijn, dan kunnen we de Noordpool claimen.”

Hammond wil in Ilulissat nadrukkelijk aandacht vragen voor het milieu. De Groenlanders zullen naar verwachting te maken krijgen met enorme vrachtschepen en olietankers langs hun kust. „We moeten ervoor waken dat de inheemse bevolking het slachtoffer wordt van de plotseling ontstane internationale belangstelling in het poolgebied.”

De gevolgen van klimaatverandering in Groenland reiken veel verder. In het uiterste Noorden van het eiland is de bevolking, die grotendeels leeft van de jacht op het zee-ijs, de laatste jaren in grote problemen gekomen door het smelten van de ijskap. „We moesten dit jaar voedsel sturen voor de honden van de jagers. Een eeuwenoude, rijke cultuur staat op het spel”, zegt Hammond.

Tegelijkertijd biedt klimaatverandering ook nieuwe economische kansen. De exploitatie van grondstoffen – zoals olie, zink en lood – wordt door het smelten van de ijskap gemakkelijker. In het sub-Arctische zuiden ontstaan nieuwe landbouwmogelijkheden. En plotseling verschijnen nieuwe meren en rivieren, die Groenland wil gebruiken voor het opwekken en exporteren van waterkracht.

Groenland kan nieuwe inkomsten goed gebruiken. De regering in Nuuk streeft naar volledige onafhankelijkheid van Denemarken, en wil daarom zo snel mogelijk af van de jaarlijkse subsidie van 440 miljoen euro uit Kopenhagen. In november houdt Groenland een referendum over grotere autonomie, inclusief de zeggenschap over het buitenlands beleid.

„Hoe sneller we ons eigen geld kunnen verdienen, hoe beter”, zegt Hammond. „Het referendum over grotere autonomie is slechts een tussenstap – de laatste stap op weg naar onafhankelijkheid.”