Rollenspel op een glasplaat

Theater Kwartet van Heiner Müller door Toneelhuis. Regie: Peter Missotten. Gezien: 26/5 Jaarbeurs Utrecht, Festival Theater a/d Werf. Inl.: www.theateraandewerf.nl

De glasplaat in de hoogte lijkt op een vlot, vastgehouden door ijzeren lijnen. Eromheen tonen lichtbeelden een lege zee. Uit een machine aan de hemel dwarrelt onophoudelijk sneeuw. Twee acteurs bevinden zich op die zwevende glasplaat, ontheven aan tijd en plaats. De theatertekst Kwartet (1981) van de Duitse auteur Heiner Müller is het resultaat van een bewerking en tegelijk is hij vogelvrij voor ingrijpende avonturen.

Kwartet is geïnspireerd op de libertijnse brievenroman Les liaisons dangereuses (1782) van Choderlos de Laclos. Müller concentreert het verleidelijk-perverse verhaal op de twee hoofdpersonen, markiezin De Merteuil en burggraaf De Valmont. Ze dagen elkaar uit tot seksuele rollenspelletjes. In de regie van Missotten spelen camera’s een beslissende rol. Geen man en een vrouw, maar twee mannen vertolken markiezin en graaf. Liggend op de grond kijken de toeschouwers omhoog in de technische installatie. De vier zijwanden zijn projectieschermen waarop de gezichten van de mannen reusachtig groot worden afgebeeld. Een actrice spreekt de stem in van de markiezin, zodat een vorm van vervreemding ontstaat: we zien een man en horen een vrouw. Dat klopt met de tekst, waarin halverwege een gedaanteverandering plaatsvindt: markiezin wordt graaf, de graaf een adellijke dame. De kracht van Missottens regie met acteurs Karel Tuytschaever en Jonas Leemans schuilt in de precisie van de tekstbehandeling.

De installatie van Kwartet bevindt zich in een naargeestige, reusachtig lege ruimte in het Jaarbeursgebouw in Utrecht. Iedereen is eenzaam hier, ook de toeschouwer, al kun je op kussens liggen en zijn er stelletjes die zich verstrengelen. De tekstbehandeling van de acteurs is traag en dramatisch, met lange, soms slepende zinnen en nadrukkelijke stiltes. Op een gegeven moment verlang je naar humor, meer ruimte, lichtheid. En naar versnelling van het tempo.

In het Holland Festival is volgende maand een Duitstalig Kwartet te zien met Barbara Sukowa en Jeroen Willems, geregisseerd door Barbara Frey. Deze dynamische, psychologisch ingeleefde uitvoering was eerder op de Salzburger Festspiele te zien. Missottens Kwartet staat hier lijnrecht tegenover. Maar ondanks de distantie die de techniek oproept, weet Missotten toch de ziel van de toeschouwer te raken, net zoals Sukowa en Willems. Maar op een heel andere wijze.