‘Deugden hebben een nationaal karakter’

Groningse onderzoekers vroegen 626 Nederlanders naar belangrijke deugden. Hoe verschillend ook hun achtergrond, ze bleken het eens. „Het leek wel alsof ze bij elkaar gespiekt hadden.”

Prof. Jan Pieter van Oudenhoven

Religies propageren deugden, maar ze bepalen niet zelf wélke. Deugden lijken zich te voegen naar het land waarin ze worden gepreekt.

In Nederland zijn respect en betrouwbaarheid de belangrijkste moderne deugden, zegt Jan Pieter van Oudenhoven, hoogleraar sociale psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Samen met islamkenner Fred Leemhuis onderzocht hij welke deugden niet-religieuzen en gelovigen uit verschillende religies in Nederland onderschrijven. Om uit te zoeken of gedeelde deugden misschien kunnen worden aangegrepen om integratie van allochtonen te bevorderen.

Het onderzoek Nederland Deugt! werd uitgevoerd door het Instituut voor Integratie en Sociale Weerbaarheid van de universiteit, en deels gefinancierd door het ministerie van Binnenlandse Zaken. De onderzoekers stelden 85 leerkrachten, 194 gemeenteraadsleden, 63 ouders, een paar popmuzikanten en 284 tieners met verschillende levensovertuigingen de vraag wat zij belangrijke deugden vonden. Moslims, katholieken, protestanten en niet-religieuzen vormden de hoofdmoot.

De genoemde lijstjes, zo bleek, waren nagenoeg hetzelfde. Van Oudenhoven: „Het is alsof ze bij elkaar hadden gespiekt.”

Wat had u verwacht?

„Ik dacht altijd dat bepaalde deugden wél aan bepaalde religies gekoppeld waren, maar nu blijkt dat dat niet zo is. De deugden van de verschillende groepen leken op elkaar. Er is zelfs veel overeenkomst in de hiërarchie die mensen in de deugden aanbrengen, terwijl we hele verschillende groepen onderzochten: tieners, leraren, geestelijk leiders.”

Wat is een deugd?

„Een deugd is een moreel goede eigenschap die aan het individu is gebonden, zoals rechtvaardigheid of moed of liefde. Deugden zijn te leren. Waarden zoals democratie of schoonheid zijn abstract, die liggen buiten onszelf. Die zijn moeilijk om te zetten in gedrag.”

Horen deugden bij religie?

„Godsdiensten hebben altijd de taak gehad om deugden te leren. Maar ook buiten de kerk tellen deugden. Wanneer we vroegen: wat zou je mensen willen bijbrengen of wat vind je belangrijk in mensen, dan stond niemand met zijn mond vol tanden.”

U onderzocht religies die veel van elkaar weghebben. Niet-religieuzen leven in een post-christelijk land. Dan is het toch niet gek dat de lijstjes overeenkomen: u zoekt naar verschillen in één pot nat?

„Het is inderdaad één pot nat, maar ik denk dat die er per land heel anders uitziet. Ik heb het idee, en dat wordt ondersteund door dit onderzoek, dat deugden een nationaal karakter krijgen. Deugden worden het meest beïnvloed door de dominante religie. Dat is in Nederland waarschijnlijk het protestantse geloof. Een collega gaat dit nu in Spanje uitzoeken.

„Er zijn wel kleine verschillen. Protestanten vinden openheid minder belangrijk, zo blijkt. Katholieken waarderen vreugde, moslims geloof. Raadsleden hechten meer aan openheid, omdat ze daarop aangesproken worden.”

Veranderen deugden?

„Respect staat niet in het oude rijtje deugden. Het komt wellicht voort uit de botsing van culturen die we in Nederland hebben. De belangrijkste deugden van nu, zoals respect, betrouwbaarheid, zorgzaamheid en openheid, zijn bijna allemaal sociaal. Vroegere deugden hingen meer samen met je best doen. Het is van individuele karaktervorming naar omgangsvormen gegaan.”

Wat is respect eigenlijk?

„Ruimte geven aan meningen van anderen, mét erkenning van verschillen.”

Heeft u zelf een favoriete deugd?

„Openheid, denk ik, geïnteresseerd zijn in andere mensen. Ik kan genieten van vreemde mensen en vreemde dingen: een moderne deugd.”