Getrouwd, gescheiden, vermoord

De moord op studente Zeynep Boral was volgens minister van Justitie Hirsch Ballin geen eerwraak. Borals moeder en andere naasten weten wel beter. „Ik heb het zien aankomen.”

De Turks-Koerdische rechtenstudente Zeynep Boral werd in juni 2007 op het station van Alkmaar door haar ex-man vermoord. Volgens minister van Justitie Hirsch Ballin zijn er geen aanwijzingen dat het eerwraak was. Maar volgens de moeder van het slachtoffer zijn die er wel degelijk. „Ik heb verschillende malen duidelijk tegen de politie gezegd dat mijn dochter en ons hele gezin in levensgevaar verkeerden.’’

Op de ochtend van 27 juni 2007 loopt de 24-jarige rechtenstudente Zeynep Boral het station van Alkmaar binnen. Ze is op weg naar haar laatste examen. Een gewone studente maakt zich op zo’n moment misschien zorgen over de examenvragen. Maar Zeynep heeft wel wat anders aan haar hoofd. Sinds zij haar echtgenoot Serdar heeft verlaten, heeft hij haar bedreigd en achtervolgd. Door met hem te breken, heeft ze de familie-eer geschonden.

De 28-jarige Serdar is een importbruidegom. Hij is afkomstig uit een dorp in de aartsconservatieve Turkse provincie Batman. Dat is een streek waar eremoorden regelmatig voorkomen. In deze streek mogen vrouwen hun man niet verlaten, ook niet als zij, zoals Zeynep, mishandeld worden. Want als ze weglopen, schenden ze de eer van de familie. En zo’n schandvlek behoort te worden weggewerkt. Als het moet, met een pistool.

Zeynep gaat die ochtend met de bus naar het station. Haar moeder heeft haar een periode met de auto gebracht, maar de laatste tijd reist Zeynep weer met het openbaar vervoer. Ze wil zich niet langer laten regeren door de dreigementen van haar ex-echtgenoot: ze wil leven. Maar wat ze niet weet, is dat Serdar die dag bij het station op haar wacht. En dat hij een pistool bij zich heeft.

Als Zeynep naar perron 5 loopt, komt hij achter haar aan. Hij dringt er op aan dat ze weer zijn vrouw wordt, maar Zeynep wijst hem af en loopt door. Als ze op de roltrap staat, trekt hij zijn pistool. Hij schiet haar in haar rug en in haar hoofd. Ze valt neer. Dan zet hij het wapen tegen zijn eigen hoofd en haalt nogmaals de trekker over. Zeynep overlijdt ter plekke. Serdar sterft die middag in het ziekenhuis.

Vrouwvijandig

Wie de korte geschiedenis van het huwelijk tussen Zeynep en Serdar bekijkt, begrijpt dat het gedoemd was te mislukken. Zeynep was geboren en getogen in Nederland. Ze was een geëmancipeerde jonge vrouw die hoopte op een mooie carrière als advocate. Maar haar neef Serdar, de zoon van de broer van haar vader, was een jongen uit de bergen van Zuidoost-Turkije. Hij was opgevoed met het oeroude, vrouwvijandige gewoonterecht dat daar geldt.

„Serdar kon in zijn geboortedorp zijn draai niet vinden. Daarom wilde zijn naaste familie dat hij met Zeynep zou trouwen. Ze hoopten dat zij hem op het rechte pad zou krijgen’’, zegt Raife Boral.

Het is voor het eerst dat ze openlijk over de moord op haar dochter spreekt. Ze zegt dat dit niet zonder risico is, maar ze is zo verontwaardigd over de minister die eremoord ontkent, dat ze dat op de koop toe neemt.

„Ik wil duidelijk maken dat het wèl eerwraak was. Omdat er lessen vallen te trekken uit de dood van mijn dochter. Namelijk dat een eerprobleem tot moord kan leiden en dat de politie elk signaal dat op een eerschending wijst serieus moet nemen. En dat ze extra alert moet zijn omdat dit soort problemen zich vaak afspelen in het verborgene. Er wordt over gezwegen.”

Ze vertelt haar verhaal in de flat waarnaar ze onlangs is verhuisd omdat ze het niet langer uithield in het huis waar Zeynep opgroeide. Ze had het gevoel dat haar dochter daar elk moment de trap kon afkomen. Voor de deur stopte bovendien de bus waarmee Zeynep altijd naar het station reisde, maar die haar nooit meer thuis zal brengen. „Ik heb nu weer spijt van de verhuizing”, zegt ze met zachte stem. „Ik voel me schuldig. Het is alsof ik haar heb achtergelaten in ons oude huis.”

Er valt een stilte in de kamer. De donkere ogen van Raife Boral staan dof. Overal in de kamer hangen foto’s van haar dochter: Zeynep met vriendinnen, Zeynep in bruidsjurk, Zeynep met haar armen om haar vader heen. Zeynep met de sprankelende bruine ogen en de warme glimlach. „Iedereen wilde bevriend met haar zijn”, zegt de moeder. „Maar zij was geen allemansvriend.”

Raife Boral is goed geïntegreerd en spreekt uitstekend Nederlands. Haar man beheerst de taal beduidend minder goed en heeft ook altijd heimwee gehouden naar Turkije. Hij houdt zich tijdens het gesprek afzijdig en zwijgt. Het enige moment dat zijn ogen oplichten, is wanneer wordt opgemerkt dat zijn dochter op hem leek. „Zij was mijn beste dochter”, zegt hij dan. En zwijgt weer.

In de meeste Koerdische gezinnen speelt de oudste zoon de hoofdrol. Zo niet bij de Borals. Daar draaide alles om Zeynep.

„Zeynep wilde eerst niets van een huwelijk weten”, vertelt haar moeder. „Ze was net met haar studie begonnen. Wij vonden dat goed. Wij lieten haar vrij in haar partnerkeuze, maar hoopten wel dat het een jongen zou zijn uit onze eigen kring. Dat is nu eenmaal gebruikelijk in onze cultuur. Tijdens een vakantie in Batman drong de naaste familie van Serdar bij Zeynep aan om in te stemmen met een huwelijk. Maar wij hadden verhalen gehoord over zijn gewelddadige kant. Dat gaf ons te denken, al beweerde zijn familie bij hoog en bij laag dat hij was veranderd. Uiteindelijk is Zeynep gezwicht. Toen ik verbaasd vroeg waarom ze toch had ingestemd, zei ze: ‘ik heb ja gezegd tegen een verloving op voorwaarde dat we voorlopig niet trouwen’.”

Zeynep mocht dan nog zo modern zijn, in één ding was ze heel traditioneel: ze wilde het haar familie zoveel mogelijk naar de zin maken en ruzies voorkomen.

Dat Serdar een neef van Zeynep was, zag de familie niet als een bezwaar, integendeel. „In onze cultuur wordt een neef beschouwd als de meest geschikte bruidegom voor een meisje. Een dochter blijft zo ‘binnen de familie’.”

Maar had niemand dan zien aankomen dat zo’n huwelijk problemen zou geven? Raife Boral: „Wanneer in onze cultuur een meisje eenmaal verloofd is, kan ze niet meer terug. En dat kan al helemaal niet wanneer ze verloofd is met een familielid. Wij hoopten echt dat Serdar een goede echtgenoot voor haar zou zijn. Het idee dat de zoon van je broer de beste huwelijkskandidaat voor je dochter is, zit diep verankerd.”

Ze loopt naar de kast en laat trouwfoto’s van haar dochter zien. Van bijna alle foto’s is de bruidegom afgeknipt of -gescheurd. „Dat heeft ze zelf gedaan”, zegt ze. Er is maar één foto waarop Serdar te zien is. Een smal gezicht met donkere ogen die emotieloos in de camera kijken.

Het huwelijk tussen Zeynep en Serdar werd in 2003 voltrokken en biedt een tragische inkijk in wat er kan misgaan tussen een goed geïntegreerde bruid en een importbruidegom. Serdar was lange tijd werkloos, werkte daarna via een uitzendbureau op een staalfabriek en sprak nauwelijks Nederlands, maar zijn vrouw studeerde rechten en had een druk sociaal leven. „Zeynep was altijd in de weer met vriendinnen en familie en ze had ook nog een schoonmaakbaantje. Serdar was een echte boerenjongen. Hij kon er niet tegen dat zijn vrouw een eigen leven had”, zegt haar aangetrouwde Nederlandse tante Nicole ten Apel. „Maar ze heeft nooit werkelijk aanleiding tot jaloezie gegeven. Ze zat graag thuis en ze leefde voor haar familie. Er is nooit sprake geweest van een andere man. En toch sloeg hij haar. Omdat ze zich niet opstelde als een onderdanige dorpsvrouw uit Zuidoost-Turkije.”

„Serdar had een agressieve natuur. Hij werd de deugniet van de familie genoemd, maar dat was heel zacht uitgedrukt”, zegt haar tante Mirjam Boral. „Hij deed bovendien in alle opzichten onder voor Zeynep. Dat kon hij niet verkroppen en dat leidde regelmatig tot uitbarstingen. Dan sloeg hij haar bont en blauw.”

Donkere wallen

Medestudenten signaleerden tijdens de colleges dat het niet goed ging met Zeynep. „Je was wel heel erg stil, soms moe. Ik kan me wel herinneren dat je vaak donkere wallen onder je ogen had. Nu begrijp ik waarom”, schreef een Turkse medestudent later in het condoleanceregister.

Zeyneps ouders maakten zich ernstig zorgen om hun dochter en steunden haar zo goed ze konden. Ze liep verschillende malen bij Serdar weg, maar ze wilde hem toch elke keer weer een kans geven, omwille van de familie. „Ik nam mijn telefoon mee naar bed, zodat ze me meteen aan de lijn zou krijgen als het nodig was”, vertelt Raife Boral.

Eind 2005 zocht Zeynep professionele hulp. Zij en Serdar meldden zich bij het maatschappelijk werk in Alkmaar, maar op een gegeven moment kwam alleen Zeynep nog op de afspraken.

Na vier jaar verliet ze haar man, met instemming van haar ouders. Voor Serdar was dat een grote klap. „In de ogen van een Koerdische gemeenschap is er iets ernstig mis met een man die zijn vrouw niet onder controle heeft”, zegt de vooraanstaande Koerdenexpert prof. dr. Martin van Bruinessen. „Maar het is niet alleen een klap in het gezicht van de man, het is een zaak van de hele familie. De hele familie lijdt eerverlies. Hoe er op zo’n eerschending wordt gereageerd, verschilt. Soms kan het geweldloos worden opgelost. Maar soms staat zo’n man onder druk om geweld te gebruiken.”

Volgens Raife Boral heeft niemand Serdar aangespoord om Zeynep te vermoorden. „Maar zijn familie zette hem wel onder zware druk om haar weer voor zich te winnen. Zolang Zeynep niet terug was, mocht hij zich niet meer bij zijn familie in Duitsland en Batman laten zien.”

Het ging mis met Serdar. Hij ging drinken. Hij bedreigde en stalkte Zeynep. Hij deed een zelfmoordpoging. „Ik kende hem uit het café waar ik ga biljarten”, vertelt werkstudent Helmand Naserie. „Hij gedroeg zich eerst normaal, maar toen zij hem verliet, ging hij drinken. Ik snap het, omdat ik uit net zo’n cultuur kom. In deze cultuur kan een vrouw niet zomaar van een man scheiden. Dan moet je maatregelen nemen.”

„Ik ben er een paar keer bij geweest toen hij haar telefonisch bedreigde”, vertelt een Turkse vriendin van Zeynep, die uit angst voor represailles niet met haar naam in de krant wil. „Waar ik vandaan kom, is scheiden doodnormaal. Maar in de Koerdische cultuur mag een meisje niet van een jongen scheiden. Het mag echt niet. Zeynep heeft tegen mij gezegd: ik ben bang dat er iets met mij gebeurt. Ik merkte het aan haar als we buiten liepen, dat ze bang was. Ze keek schrikachtig om zich heen.’’

Vanaf maart 2007 werd het opeens rustig: Serdar liet Zeynep met rust. Maar begin juni werd de scheiding uitgesproken. Toen bemachtigde hij een pistool. En op 25 juni 2007 gebruikte hij het.

Protocol

Politiewoordvoerder Menno Hartenberg noemde het meteen „onwaarschijnlijk” dat de moord op Zeynep Boral eerwraak zou zijn. Dat was een voorbarige conclusie. Raife Boral had de politie gewaarschuwd dat er sprake was van een eerprobleem, maar die informatie was niet nader onderzocht.

„Zeynep Boral heeft bij ons aangifte gedaan van huiselijk geweld en dus hebben we gehandeld volgens het protocol huiselijk geweld. Haar ex-man had in juli moeten voorkomen”, zegt Hartenberg. „De opmerkingen van de moeder zijn indertijd niet nader onderzocht. Wat wij zagen, waren twee mensen die problemen hadden puur vanwege een slecht huwelijk. Pas na de moord hebben wij de hulp ingeroepen van de unit Multi Etnisch Politiewerk om te onderzoeken of het eerwraak was.”

Op de vraag waarom de politie geen risico-analyse heeft gemaakt naar aanleiding van de opmerkingen van de moeder, zegt hij: „Achteraf kun je heel veel bedenken. Maar wij hebben besloten om volgens het protocol huiselijk geweld te handelen. En gezien de informatie die we toen hadden, was dat de juiste beslissing.”

Ook Joe de Goeij, een Alkmaarse advocaat die een familielid van Zeynep tot cliënt heeft, sprak direct na de moord van een „klassieke crime passionel”.

Maar naaste familieleden zeiden ronduit: het was wel degelijk eerwraak, want Serdar stond onder druk om de eerschending ongedaan te maken. „Anders had hij het nooit gedaan”, zegt Raife Boral nu. „Hij hield van Zeynep, ondanks alles.”

Tijdens een bijeenkomst die door de gemeente Alkmaar werd belegd om een einde te maken aan alle geruchten, zei een oom van Zeynep dat hij teleurgesteld was in het Nederlandse rechtssysteem dat haar niet had kunnen beschermen. „Heel misschien had dit niet hoeven gebeuren.” In de media werd de vraag gesteld waarom de politie de signalen die op een eerprobleem duidden niet had opgepikt. PvdA-Kamerleden Khadija Arib en Attje Kuiken vroegen daarop tijdens een spoeddebat in de Tweede Kamer om een onafhankelijk onderzoek naar de manier waarop de politie met de zaak was omgegaan. In maart 2008, toen het eigen onderzoek van de politie Alkmaar was afgerond, antwoordde minister van Justitie Hirsch Ballin dat hij geen enkele reden zag voor een onafhankelijk onderzoek. Er zouden geen aanwijzigen zijn voor eerwraak en de politie zou terecht hebben gehandeld volgens het protocol huiselijk geweld. De conclusie dat de politie geen fouten had gemaakt, baseerde de minister louter op het onderzoek van de politie zelf.

Volgens Raife Boral waren er wel degelijk aanwijzingen voor eerwraak. „Ik heb zowel tegen de hoofdagent als tegen de wijkagent verschillende malen gezegd dat mijn dochter en ons hele gezin in levensgevaar verkeerden, omdat zij door haar man te verlaten de familie-eer had geschonden. Serdar heeft letterlijk tegen haar gezegd: ‘Óf jij gaat dood óf ik maak mezelf van kant’. Wij leefden in vreselijke angst. Ik heb het allemaal zien aankomen.’’

Ook maatschappelijk werkster Ans Verheyden, die Zeynep het laatste half jaar begeleidde en de problemen van binnenuit kent, heeft zich zeer verbaasd over het stellige oordeel van de minister. „Dit wordt zonder meer geen eerwraak genoemd door Hirsch Ballin. Ik plaats daar mijn kanttekeningen bij. Ik weet dat er de laatste maanden geen geweld tegen Zeynep is gebruikt, maar ik weet ook dat ze sterk onder druk is gezet door schoonfamilie om haar man terug te nemen. Verder kan ik niets zeggen omdat ik de privacy van cliënten niet mag schaden. Maar ik kan u wel vertellen dat ik me sterk ga maken voor scholing over aan eer gerelateerd geweld binnen onze organisatie. Ik zie dat als mijn plicht tegenover Zeynep, want er is te weinig kennis op dit gebied.”

Prof. dr. Martin van Bruinessen heeft zelfs de gemeente Alkmaar aangeschreven om er op te wijzen dat er volgens hem sprake was van eergeweld. „Ik ben van mening dat het wel degelijk een eremoord betreft. En wel van een type waarvan we er meer kunnen verwachten en waarop we voorbereid moeten zijn. Je ziet dat migrantenvrouwen zich in Nederland emanciperen. Als mannen daarbij achterblijven, ontstaan dit soort drama’s”, zegt hij.

Bewijs

De politie Alkmaar blijft er bij dat zij het juiste heeft gedaan. „De culturele achtergrond van de echtelieden heeft ongetwijfeld een rol heeft gespeeld, maar dat heb je ook bij een boer uit Noord-Groningen. We hebben verschillende malen met familie en met mensen uit de omgeving van slachtoffer en dader gesproken. Maar wij hebben nooit enig bewijs kunnen vinden dat het eerwraak was”, zegt Menno Hartenberg.

Maar hoe kun je bewijzen dat een moord een eremoord is? „Dat is praktisch onmogelijk”, zegt eerwraakexpert Sezai Aydogan, die als orthopedagoog daders behandelt. „Daders geven zelden toe dat het eerwraak was en in dit geval is de dader ook nog dood. Denk je nou echt dat zijn familieleden en bekenden de politie gaan vertellen dat het eerwraak was? Daarover wordt gezwegen als het graf en het is niet te eerste keer dat de politie in zo’n zaak op een muur van stilzwijgen stuit. Ik weet dat de politie Alkmaar haar best heeft gedaan, maar door gebrek aan kennis is er toch een fout gemaakt. Naar aanleiding van de signalen van de moeder hadden ze een risicoanalyse moeten maken. Uit die risicoanalyse was dan waarschijnlijk gebleken dat Zeynep in levensgevaar verkeerde. De politie had haar dan kunnen onderbrengen bij de vrouwenopvang of zelfs kunnen laten onderduiken. Maar ze hebben het gevaar dat een eerschending vormt, onderschat.”

In haar flat in Alkmaar verzucht moeder Raife Boral dat ze niet meer weet op wie ze nu bozer moet zijn, op Serdar, op de politie of op de minister. „Serdar is de moordenaar van mijn dochter, maar hij was behalve dader ook slachtoffer. Daarom voel ik meer woede tegenover de politie en de minister. Het onderzoek waarop de minister zijn conclusie baseert is niet onafhankelijk. En als er geen aanwijzingen voor eerwraak worden gevonden, hoeft de politie ook niet toe te geven dat ze een fout heeft gemaakt. Maar als we in Nederland niet kritisch kijken naar de manier waarop de politie omgaat met dit soort gevallen, hoe gaan we dan voorkomen dat er in de toekomst weer slachtoffers vallen?”

Op 11 juni wordt Zeynep Boral herdacht tijdens een openbare bijeenkomst in De Hertenkamp, Zandersweg 1, Alkmaar. Aanvang: 14.00 uur.