Buigen voor het geld van migranten

Western Union, het Amerikaanse bedrijf dat anderhalve eeuw lang synoniem was voor telegramberichten, is de afgelopen tien jaar uitgegroeid tot onbetwiste supermacht in de wereld van de geldzendingen.

Een paar honderd pond van een Filippijnse verpleegster in Londen, de euro’s van een Senegalese tomatenplukker in Andalusië, de 300 euro van een Turkse schoonmaakster in Den Haag: wereldwijd voorzien miljoenen migranten hun families thuis van financiële middelen. Volgens de Wereldbank verstuurden migranten vorig jaar bij elkaar 318 miljard dollar over de wereld, drie keer zoveel als alle westerse ontwikkelingshulp bij elkaar.

De snelle groei van geldovermakingen – een verdrievoudiging in de afgelopen tien jaar – weerspiegelt de snelle groei van de mondiale migratie. Deze overboekingen houden hele economieën draaiende: het nationale inkomen van landen als Honduras en Kirgizië bestaat voor meer dan een kwart uit geld dat geëmigreerde landgenoten terugsturen.

Het leeuwendeel van deze markt is in handen van één bedrijf: Western Union. Het bedrijf dat groot werd in telegrafie beschikt nu naar eigen opgave wereldwijd over ruim 345.000 ‘loketten’, drie keer zoveel als McDonald’s, Burger King, Shell, ABN Amro, Vodafone en Wal-Mart bij elkaar. Het geel-zwarte bedrijfslogo is te vinden van Port-de-Paix op Haïti en Kakamega in Kenia tot de Reguliersbreestraat in Amsterdam. De loketten verwerkten vorig jaar bijna anderhalf miljoen transacties. Per dag.

Zijn vooraanstaande positie maakt Western Union tot een even invloedrijke als omstreden speler in de delicate debatten over de ontwikkeling van arme landen en immigratie. Zoals dat gaat met supermachten, roept ook Western Union gemengde reacties op. Zowel bewondering als weerstand.

De felste critici noemen Western Union een gewetenloze uitbuiter. Een miljardenbedrijf dat een woekerwinstmarge van 27 procent boekt over de ruggen van hardwerkende, armlastige immigranten en hun behoeftige families thuis. Een geldwolf die door zijn torenhoge tarieven (soms wel 20 procent van het verstuurde bedrag) de economische ontwikkeling in arme landen frustreert. „Western Union maakt misbruik van onze noodzaak om onze families te onderhouden”, aldus het Transnational Institute for Grassroots Research & Action, een in het Amerikaanse Oakland gevestigde belangenclub voor migranten die vorig najaar opriep tot een boycot van Western Union.

Nonsens, zegt het bedrijf zelf. Een dienstbare wegbereider voor het vrije verkeer van moedige migranten en hun onmisbare diensten zal je bedoelen, een bedrijf dat helpt wereldwijd dromen te verwezenlijken. Doneren we bovendien niet miljoenen dollars aan migrantenorganisaties? „Wij demonstreren ons leiderschap door iets terug te geven aan de gemeenschappen die we dienen en door onze wereld te verbeteren”, presenteert het bedrijf zich op zijn website. En de verzendtarieven mogen soms wat hoog zijn, maar ons grenzeloze netwerk en onze grote efficiëntie kosten nu eenmaal wat.

„Beide beweringen bevatten een kern van waarheid”, zegt Melissa Siegel, een Amerikaanse geldovermakingsexpert die is verbonden aan de Universiteit van Maastricht. Volgens Siegel zijn de tarieven van Western Union nog altijd te hoog. De verwerkingskosten voor Western Union variëren al naar gelang transactielocatie en wisselkoers, maar onder deskundigen geldt de vuistregel dat quitte wordt gedraaid bij een tarief van 3 tot 4 procent. Western Union brengt 5 tot 20 procent in rekening. „Maar Western Union biedt nu eenmaal diensten aan die veel banken niet aanbieden”, zegt Siegel. Banken vinden geldovermakingen zelden de moeite waard wegens de kleine bedragen per transactie. Siegel: „Dat kun je Western Union niet kwalijk nemen. Het bedrijf zit bovendien overal, is snel en rekruteert baliepersoneel speciaal in de migrantengemeenschap in het betreffende land. Migranten vertrouwen Western Union. Dat is belangrijk, want geld overmaken is een emotionele zaak. Migranten ondersteunen er hun familie mee.”

Het verhaal van Western Union gaat terug tot de dagen van het Wilde Westen. Opgericht in 1851 in de staat New York, specialiseerde het bedrijf zich al snel in het verzenden van telegrammen tussen bewoners van de Amerikaanse oostkust en landverhuizers aan de frontier. Enkele jaren later bood het bedrijf de eerste trans-Atlantische telegramdienst aan. In 1884 behoorde Western Union tot de eerste elf bedrijven met een notering aan de Dow-Jonesindex.

Via Western Union werden in het begin van de twintigste eeuw historische gebeurtenissen wereldkundig gemaakt, zoals de eerste vlucht van de gebroeders Wright, in 1903, en de ondergang van de Titanic in 1912. Maar later passeerde de fax het telegram als communicatiemiddel en met het digitale tijdperk was de rol van het telegram helemaal uitgespeeld. In 1992 ging Western Union bankroet. In 1995 werden de resten van het bedrijf overgenomen door FirstData, een grote Amerikaanse betalingsverwerker. Onder FirstData legde Western Union zich volledig toe op een dienst die het al sinds 1871 aanbood: geldoverboekingen. Dat bleek een meesterzet.

De markt van geldzendingen groeide in de jaren negentig evenredig sterk met de migratie, onder meer naar de VS. Omdat banken dit soort transacties te weinig profijtelijk vonden, kon Western Union monopolist op deze markt worden en zo de tarieven bepalen.

„Maar Western Union is vanaf 1998 dramatisch veranderd”, zegt Matthew Piers, die het destijds als advocaat opnam tegen Western Union. Migrantenorganisaties in de VS klaagden in 1998 Western Union aan wegens misleidende advertenties. Het bedrijf zou migranten onwetend houden over de werkelijke kosten om geld over te maken van de VS naar Mexico. ‘Stuur 300 dollar tegen een tarief van 12 dollar’, luidde de slogan – zonder erbij te vermelden dat het drievoudige erbij kwam om de dollars op de internationale valutamarkt om te wisselen voor peso’s. Western Union wachtte de uitspraak van de rechter niet af; het bedrijf schikte de zaak voor bijna 400 miljoen dollar.

Piers prijst de toegenomen betrokkenheid van Western Union bij zijn klanten. Piers, telefonisch vanuit Chicago: „Tien jaar geleden had Western Union een houding van: klanten hebben toch geen alternatief voor ons. Nu is Western Union de grootste sponsor van migrantenorganisaties in de VS.”

De rechtszaak van 1998 was het startschot voor een radicale imagoverandering. In plaats van de nadruk op snelheid (‘the fastest way to send money’), die als kil en berekenend werd ervaren, kwam de nadruk te liggen op betrouwbaarheid. ‘Sending so much more than money’, luidt nu de slogan. Western Union als beste vriend van migranten.

Western Union spendeerde de afgelopen vier jaar meer dan 1 miljard dollar aan promotieactiviteiten. Van het verstrekken van beurzen aan studenten uit arme landen tot sponsoring van de kerkavonden van orthodox gelovige Ethiopiërs in Toronto, het nationale voetbaltoernooi voor minderjarigen in Bangladesh en het onder Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders populaire Dunya-muziekfestival in Rotterdam. Her en der zijn zelfs mondjesmaat tarieven verlaagd.

Piers: „Western Union realiseert zich dat klantenbinding het toverwoord is om te overleven. Maar waar staat geschreven dat dit niet mag? En tegen critici die zeggen: Western Union verdient te veel, zeg ik: je weet niet hoe kapitalisme werkt. De huidige aanpak van Western Union is het dichtst dat je kunt komen bij een moraal in het internationale bedrijfsleven.”

Onderzoek uit 2006 van Melissa Siegel en de Utrechtse hoogleraar Brigitte Unger toont aan dat Surinamers in Nederland vaker kiezen voor Western Union dan voor een bank om hun geld naar Suriname te sturen, ook al zijn banken vaak veel voordeliger. Onderzoeken van het ministerie van Financiën en de Consumentenbond bevatten dezelfde conclusie, ook over andere migrantengemeenschappen. Banken zijn traag, zeggen respondenten. Bij Western Union is een overmaking een kwestie van minuten, bij banken vaak van dagen. Bovendien vinden veel immigranten banken te ingewikkeld.

Siegel: „Je moet bij een bank, anders dan bij Western Union, een rekening openen om geld te kunnen verzenden. Het papier- en rekenwerk daarvoor schrikt veel migranten af. Je kunt zeggen: Western Union buit dat uit. Maar de meeste banken doen nog steeds weinig moeite om overmakingen mogelijk te maken omdat ze het niet de moeite waard vinden. Dat kun je Western Union niet kwalijk nemen. ”

In de VS is Western Union bekritiseerd omdat het bedrijf illegale immigratie in de hand zou werken. Het bedrijf doneerde geld aan organisaties die in 2006 (vergeefs) ijverden voor versoepeling van de Amerikaanse immigratiewet, waaronder de Amerikaanse Kamer van Koophandel. „Western Union bevordert niet rechtstreeks illegale immigratie, ze huren geen illegalen in”, zegt Brian Griffith van het Center for Immigration Studies, een Amerikaanse denktank die kritisch staat tegenover immigratie. „Maar wel indirect, door hun lobbywerk. Hun beleidsplan is natuurlijk wel gebaseerd op immigratie.”

Door zijn vooraanstaande positie op de markt voor geldzendingen speelt Western Union een belangrijke rol in het debat over de ontwikkeling van arme landen. Multilaterale instellingen zoals de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds, ontwikkelingseconomen en migratiedeskundigen raken er steeds meer van overtuigd dat geldzendingen een grote bijdrage kunnen leveren aan economische groei.

Daarvoor is het wel nodig dat geld wordt overgemaakt via banken in plaats van via transactiekantoren zoals Western Union. Geld dat wordt overgemaakt via een transactiekantoor wordt immers niet uitgezet op de internationale kapitaalmarkt. Het geld trekt geen rente, het wordt niet gebruikt voor investeringen. Het vermeerdert zich niet.

Een van de spaarzame plekken waar een verschuiving van Western Union naar banken plaatsvindt, is op de geldroute van de VS naar Mexico. In deze ‘corridor’, een van de grootste ter wereld met 25 miljard dollar, worden grote banken als HSBC en Citibank steeds actiever. Zij proberen een graantje mee te pikken van de grote groep Mexicaanse arbeiders in de VS.

Daarnaast maken nieuwe technologieën als sms de overboekingen minder duur. Banken spelen nog altijd een relatief bescheiden rol maar Western Union heeft uit voorzorg zijn tarieven voor overboekingen naar Mexico verlaagd van ruim 15 procent tien jaar terug tot 5 procent nu.

„Het kan dus wel”, zegt Robert Meins, een Nederlandse econoom die in Washington werkt voor de Inter-Amerikaanse Ontwikkelingsbank (IDB), een instantie die ijvert voor ‘formalisering’ van geldzendingen. Volgens Meins, kenner van de corridor VS-Mexico, laten de ontwikkelingen zien dat „concurrentie meer effect heeft op de hoogte van de tarieven dan een moreel appèl op Western Union”.

Deskundigen voorspellen dat internet en mobiele telefonie geleidelijk de rol zullen overnemen van de traditionele gang naar het transactieloket. Een druk op de knop van het mobieltje is straks genoeg om 200 euro over te maken. Geldovermakingen gaat straks virtueel.

Met het oog op deze toekomst heeft Western Union een proefproject gelanceerd voor geldovermakingen per mobiele telefoon in India en de Filippijnen, samen met Mexico ’s werelds grootste bestemmingslanden voor overmakingen. Meins: „Ze moeten wel.” Grensoverschrijdende technologische vernieuwing loopt zo al anderhalve eeuw lang als een rode draad door de activiteiten van Western Union.

150 jaar terug maakte het telegram Western Union tot een vroege wegbereider van globalisering. Tien jaar terug dwongen technologische vernieuwingen het telegrambedrijf Western Union zichzelf opnieuw uit te vinden. En nu geldt hetzelfde voor het transactiebedrijf Western Union. Advocaat Piers: „De vorige keren is dat in ieder geval gelukt.”