Strofen

In de overlijdensadvertentie van J.A.A. van Doorn hadden zijn nabestaanden een opvallend mooi gedicht over de dood opgenomen. Het was van de hand van de Duitse schrijver Hans Sahl en het heette Strophen.

Ich gehe langsam aus der Welt heraus

in eine Landschaft jenseits aller Ferne,

und was ich war und bin und was ich bleibe,

geht mit mir ohne Ungeduld und Eile

in ein bisher noch nicht betretenes Land.

Ich gehe langsam aus der Zeit heraus

in eine Zukunft jenseits aller Sterne, und

was ich war und bin und immer bleiben werde,

geht mit mir ohne Ungeduld und Eile,

als wär ich nie gewesen oder kaum.

Wie was Hans Sahl?

Hij werd in 1902 in Dresden geboren in een rijk, Joods koopmansgezin, groeide op in Berlijn, studeerde onder meer kunstgeschiedenis en filosofie en verwierf daarna een reputatie als kunstcriticus voor allerlei vooraanstaande kranten in de Weimarrepubliek. In 1933 vluchtte hij voor de nazi’s naar Praag en Parijs, waar hij met twintig andere auteurs een antistalinistische schrijversbond oprichtte. Het deed hem in een dubbele ballingschap belanden: afgesneden van zijn vroegere socialistische vrienden én van zijn vaderland.

In 1941 vluchtte hij naar de Verenigde Staten, waar hij veel toneelstukken van onder anderen Henry Miller, Tennessee Williams en Thornton Wilder vertaalde. Hij maakte met veel van die Amerikaanse auteurs ook kennis, want hij was een man met een sterke sociale radar. Ook in Duitsland en Frankrijk had hij veel prominente schrijvers van nabij leren kennen, zoals Bertolt Brecht, Hermann Broch, Alfred Döblin en Joseph Roth.

Het valt allemaal na te lezen in zijn bekendste boek, zijn autobiografie Memoires van een moralist, dat in de vertaling van W. Hansen bij Atlas verscheen (en nog onlangs bij De Slegte opdook). In een levendige stijl neemt Sahl, soms indringend, soms ook iets te gehaast, zijn leven door.

De vermaarde criticus Marcel Reich-Ranicki roemde vooral de beschrijving van het jaar 1933 in deze memoires. Misschien dacht hij ook wel aan deze passage die mij trof: „Ik zat met een vriend, een schilder, in een bar. Buiten marcheerde een compagnie SA-lieden voorbij, ze zongen ‘Als het jodenbloed van de messen spat’. Ik deed alsof ik moest overgeven. Mijn vriend keek me verbaasd maar ook een beetje minachtend aan. „Zie je”, zei hij, „dat kunnen jullie niet begrijpen, dat moet je hier voelen – in je ingewanden”, en hij wees op zijn maagstreek. En de ingewanden marcheerden, zongen, brulden, stootten toe en moordden.”

Pas in 1989 keerde Sahl definitief terug naar Duitsland, waar hij in 1993 overleed.

Zijn gedicht over de dood staat met nog een aantal andere indrukwekkende gedichten afgedrukt in Memoires van een moralist. Ik geef nu de vertaling van Hansen.

Ik ga langzaam uit de wereld weg

naar een landschap achter alle verte,

en wat ik was en ben en wat ik blijf

gaat met mij zonder ongeduld en overijling

naar een tot nu toe onbetreden land.

Ik ga langzaam uit de tijden weg

naar een toekomst achter alle sterren,

en wat ik was en ben en altijd blijven zal

gaat met mij zonder ongeduld en overijling,

alsof ik nooit geweest ben of maar net.