We zijn allemaal een beetje vis, reptiel en kwal

Zaterdag houdt paleontoloog Neil Shubin van de Universiteit van Chicago de Tinbergenlezing over de overgang van vis naar mens.

Neil Shubin is de ontdekker van Tiktaalik, de merkwaardige ‘visvoeter’, als ontbrekende evolutionaire schakel tussen vissen en viervoeters. Hij trof het 383 miljoen jaar oude fossiel vier jaar geleden aan op Ellesmere Island, in het uiterste noordoosten van Canada. Na vijf jaar zoeken ontdekte Shubin in 2004 een 20 centimeter lange, platte schedel die uit de rotsen stak. Het leek een krokodil, maar bleek een vis, met vinnen die op poten leken.

Tiktaalik is de lokale Inuitnaam voor kwabaal. De bijna drie meter lange vis leefde in ondiep zoet water en maakte uitstapjes op het land. Shubin onderzoekt de mechanismen achter de evolutie van nieuwe anatomische eigenschappen en diersoorten. Zijn nieuwe boek Your inner fish beschrijft de evolutionaire overgang van vis naar mens.

Dus onze voorouders waren vissen?

„Jazeker, en reptielen, en kwallen. Binnen in je oor zitten drie kleine botjes, twee daarvan zijn ontstaan uit reptielenkaken en eentje uit een vissenkaak. Heel veel onderdelen van het menselijk lichaam kwamen oorspronkelijk voor in vissen en andere waterdieren. Kijk bijvoorbeeld naar de menselijke pols. Het vermogen om je hand onafhankelijk van je pols te bewegen, of om je nek te draaien, is ontstaan in organismen zoals Tiktaalik. Veel van de eigenschappen die mensen in staat stellen om op het land te leven zijn oorspronkelijk in het water ontstaan.”

U heeft er jaren naar gezocht, is dit wat u verwachtte?

„We hadden wel een globaal idee van hoe zo’n overgangsvorm tussen vis en amfibie eruit zou moeten zien. Die platte kop, bijvoorbeeld. Maar we waren toch enorm verrast toen bleek dat dit schepsel al goed functionerende ellebogen, schouders en polsen bezat, net als een landdier. Het mooie was dat we flink wat fossielen vonden, sommige hebben we binnenstebuiten gekeerd en andere staan nu in het museum.”

Hoopt u niet stiekem dat Tiktaalik nog rondzwemt?

„Ik denk dat hij uitgestorven is, maar in Zuid-Amerika, Zuid-Afrika en Australië leven nog nauw verwante longvissen, die met kieuwen en longen ademen en opperarmbeenderen hebben zoals Tiktaalik.”

Werpt uw vondst nieuw licht op de evolutietheorie?

„Tiktaalik laat vooral zien hoe geweldig krachtig de evolutietheorie is: daarmee doen wij voorspellingen over fossielen en vervolgens testen wij die hypotheses door de fossielen in het veld op te sporen. Deze zomer gaan we terug naar Ellesmere Island om nieuwe, jongere fossielen te zoeken.”

En vanavond kijkt u in de spiegel en dan denkt u ‘ik ben een vis’?

„Ja, ik vind dat zo’n prachtige gedachte, dat wij die diepe familiebanden delen met de rest van het leven op deze planeet. Mijn familiestamboom bevat niet alleen een heleboel Shubins, maar ook kwallen en reptielen.”

Marion de Boo

Neil Shubin houdt zijn lezing zaterdag om 16.00 uur in het Gorlaeus Laboratorium, Einsteinweg 55, Leiden. Aanmelden via tinbergenlezing.nl