‘Oud-soldaten beginnen allemaal over dezelfde scène’

Israëlische filmmaker Ari Folman maakte over de oorlog in Libanon een autobiografische film. „De kijker moet beoordelen: geloof ik dit verhaal of niet?”

Peter de Bruijn

De eerste helft van de competitie tijdens het filmfestival van Cannes zit erop. De film die tot nu toe – maar wie weet wat er nog komt – met kop en schouders boven de andere films uitsteekt, is de enige animatiefilm die meedingt naar een Gouden Palm: Waltz with Bashir van de Israëlische filmmaker Ari Folman: een autobiografische anti-oorlogsfilm, een fraaie meditatie over de valstrikken van het geheugen, en bovendien een film die, als getekende documentaire, vernieuwend is in de vorm.

Dat succes is zoete wraak voor de regisseur die vier jaar bezig is geweest om zijn film van de grond te krijgen. Vooral zijn keuze voor animatie stuitte op veel obstakels bij potentiële financiers, vertelt hij een gesprek op het terras van het Grand Hotel in Cannes. „Wat begon als gewoon een idee voor een film, groeide uit tot een heuse missie. Het zou voor mij tien keer zo eenvoudig zijn geweest om financiering te vinden, als ik de film gewoon tot fictie had bestempeld. Maar omdat ik een getekende documentaire wilde maken, raakten veel mensen in de war. Ik ben er toch aan vast blijven houden. De vaste filmvormen begonnen me de laatste jaren echt te vervelen. Wie bepaalt wat echt is en wat fictie? Het is steeds aan de kijker om te beoordelen: geloof ik dit verhaal of niet? Dat geldt zeker voor een documentaire.”

In de film onderzoekt Folman zijn eigen herinneringen, en die van andere toenmalige dienstplichtigen, aan de Israëlische inval in Libanon in juni 1982. Centraal staat het bloedbad dat christelijke falangisten, onder het oog van het Israëlische leger, aanrichtten in de Palestijnse vluchtelingenkampen Sabra en Shatila.

Folman maakte de film eerst als een normale documentaire. Daarna gingen de tekenaars, op basis van dat materiaal, aan de slag. De herinneringen zijn gekleurd, verdraaid en eenzijdig, maar dat is juist het onderwerp van de film: het moest een drugstrip worden. „Alle elementen van een trip zitten ook in de film: herinneringen, nachtmerries, het onderbewustzijn, angst, liefde, de dood.”

Vorig jaar had Cannes al een animatiefilm in de competitie: Persepolis, een autobiografische verfilming van de stripboeken van Marjane Satrapi over haar jeugd in Iran. Zij zit dit jaar in de jury voor de competitie. Waltz with Bashir is een op z’n minst evenwaardige opvolger. „Het grootste verschil met Persepolis is dat ik de echte stemmen heb gebruikt van de mensen die ik heb gesproken. Ze zijn ook precies getekend zoals ze er echt uitzien, op één persoon na die niet in de film wilde. Mijn obsessie was om de film zo realistisch mogelijk te maken. De kijker gaat hopelijk meeleven met échte mensen, ook al zijn ze getekend.”

Het maken van de film was voor Folman ook een persoonlijke zoektocht. „Ik keek altijd terug op mijn diensttijd in Libanon alsof het herinneringen waren van iemand anders. Niet dat ik alles vergeten was, maar veel van wat ik had gezien en meegemaakt zat diep weggestopt. Een neurobioloog vertelde me dat herinneringen die diep liggen opgeslagen in het brein, fris blijven, alsof er een beschermend laagje omheen zit. Als je daar dan na een lange periode mee aan de slag gaat, is het alsof iets gisteren is gebeurd. Ik weet niet of die theorie klopt, maar voor mij is dat heel herkenbaar.”

Over enkele weken komt Waltz with Bashir uit in Israël. De film, die raakt aan een pijnlijke episode in de Israëlische geschiedenis, zal vermoedelijk veel discussie losmaken. Het debat laat zich volgens de regisseur al uittekenen. „Links zal zeggen: goed dat het onderwerp op tafel komt, rechts zal me wel een landverrader noemen. Dat is allemaal uitermate voorspelbaar. Maar gelukkig mag je in Israël alles zeggen wat je wilt. In ieder geval kan niemand over deze film zeggen: ja, maar hij is zelf niet in dienst geweest. Misschien dat er daardoor wat meer aandacht bestaat voor wat ik te zeggen heb.”

Volgens Folman zou je een film als Waltz with Bashir over elke oorlog kunnen maken. „Een Amerikaanse soldaat na Vietnam of een Russische soldaat na Afghanistan kan dezelfde film maken. Dat geldt voor iedereen die op een dag wakker wordt in een vreemd land en denkt: wat doe ik hier eigenlijk? Wat heeft dit te maken met mij, met mijn geliefde en mijn familie? Oud-soldaten die de film hebben gezien, beginnen allemaal over dezelfde, kleine scène. Daarin zijn soldaten vanuit een pantservoertuig in het wilde weg aan het schieten, zonder dat ze weten waarop. Zo is oorlog.”