Neem op tijd afstand van wat je lief is

Journalist Tiziano Terzano accepteerde dat hij dood ging, maar wilde eerst nog praten.

Zijn zoon Folco Terzano trok zich drie maanden terug met zijn vader in de bergen.

Hoe vaak komt de dood niet te snel? Ben je nog lang niet uitgesproken, is er nog zo veel dat je zou willen vragen, zou willen zeggen? Omdat je er de tijd niet voor hebt genomen. Omdat het werk om aandacht vroeg, omdat je druk-druk-druk was. Omdat, achteraf gezien, op je zo zorgvuldig opgestelde prioriteitenlijstje de echt belangrijke dingen ontbraken.

Folco Terzani en zijn vader Tiziano wilden dat voorkomen. Tiziano Terzani, een Italiaanse journalist, had decennia lang voor het Duitse tijdschrift Der Spiegel geschreven over Azië. Maar toen hij in 2004 te horen kreeg dat hij kanker had, en tweede en derde opinies de diagnose bevestigden, uitzaaiingen, ongeneeslijk, toen riep hij zijn zoon bij zich. We moeten praten.

„Hij vroeg of ik klaar was met het project waar ik mee bezig was,’’ vertelt zoon Folco, een documentairemaker van bijna veertig. „Dat was niet zo, maar ik deed alsof. Hij had het gevoel dat hij iets te vertellen had, ik wilde graag de tijd nemen om naar hem te luisteren.’’ Folco Terzani zette alles opzij en ging met zijn vader naar het familiehuis in Orsigna, een plaatsje in de bergen in het noorden van Toscane. Ze praatten, een uur per dag, om zijn vader niet te veel te vermoeien. Zeker drie maanden lang. Het waren gesprekken over opgroeien in armoede en dan ineens de wereld voor je open zien gaan. Over het leven als correspondent en de beperkingen van journalistiek. Folco: „Mijn vader was een oorlogscorrespondent die heel, heel erg tegen oorlog is geworden. Een man die op het laatst de oorlog in zijn eigen lichaam trof en daar heel hard tegen heeft gevochten.” En toen hij begreep dat er geen therapie meer tegen opgewassen was, is hij er in geslaagd de dood tegemoet te treden als ware het een vriend. Dat heeft mij, zei Folco voor de Italiaanse televisie, doen inzien dat vrede alleen dan bereikt kan worden als we bij ons zelf beginnen. Maar in Orsigna gingen de gesprekken vooral over het leven. Over dromen, idealen en verlangens, liefde en moed. Over wat een vader wil overdragen aan zijn zoon.

De bandrecorder liep mee, en na de dood van zijn vader heeft Folco Terzani de gesprekken gebundeld in een boek. Het einde als begin is deze maand ook in een Nederlandse vertaling verschenen. In Italië, waar er een half miljoen exemplaren van zijn verkocht, vindt men vooral mijn vaders jeugd interessant, zegt Folco bij een kort bezoek aan Amsterdam. Opgroeien net buiten de muren van Florence en dan ’s zondags in je nette broek naar het beroemde caffé Paskowski op Piazza della Repubblica gaan om daar tussen de heesters door te kijken hoe de rijke mensen een ijsje eten. En dan de baan bij typemachinemaker Olivetti, die hem de kans gaf om te reizen. En daarna de studie Chinees in de VS en tegelijkertijd een fel en in Italië nog steeds herkenbaar anti-Amerikanisme – Folco beschrijft hoe het weinig had gescheeld of hij was niet in New York maar in Cuba geboren en hij had Mao geheten. „Ze liegen, altijd’’ – dat zei mijn vader over de Amerikanen, vertelt Folco.

Dat dit boek ook in Duitsland een bestseller is geworden, kwam volgens Folco vooral door de hoofdstukken over Azië. De eigenzinnige Italiaanse journalist met een Saddamsnor die over de oorlog in Vietnam, Laos en Cambodja berichtte, die als eerste de opvolger van Mao interviewde, die na vier jaar en volledig gedesillusioneerd door Peking werd uitgewezen, daarna in Japan ongelukkig werd omdat het land in zijn ogen te modern was geworden, te rationeel en georganiseerd, en uiteindelijk de rust vond in een hutje hoog in de Himalaya.

Die maanden in de Himalaya, dat was zijn keerpunt, zegt Folco. En eigenlijk wil zijn Amerikaanse uitgever dat het boek daar begint. Florence, Vietnam, dat kan allemaal korter. Folco: „De Amerikanen zijn scherp. Ze gaan meteen naar wat het verhaal van mijn vader zo bijzonder maakt. En waardoor ook ik ineens echt in hem geïnteresseerd ben geraakt.’’

In de bergen van Toscane, als zijn zwarte snor is veranderd in een lange witte baard, praat Tiziano Terzani met zijn zoon over onthechting. Over het loslaten van verlangens. In China had hij zijn geloof verloren in de politiek. Als jonge man leek het maoïsme hem geweldig. Eén miljoen mensen proberen te veranderen. Een rechtvaardige samenleving maken. Maar wat van buitenaf en in de boeken een fascinerend experiment leek, bleek een geweldige deceptie toen het gezin Terzani in 1980 voor het eerst in China kon gaan wonen.

Op dat moment verloor Tiziano Terzani zijn geloof in politiek. In het idee van maakbaarheid, van revolutie. Wie de samenleving wil veranderen, houdt hij zijn zoon voor, moet proberen de mens te veranderen, om te beginnen zichzelf. Op een hoger geestelijk niveau te komen. De stilte in zichzelf toe te laten. Had een Indiase sadhoe (een soort kluizenaar, mysticus, heilige man) hem niet verteld dat je moest stoppen met denken? Van alle honderd gedachten heb je er zelf achtennegentig al eerder gehad. Dan beter stoppen en ruimte laten voor de paar gedachten die eigen zijn, oorspronkelijk. De meeste mensen reageren alleen maar, niemand denkt voor zichzelf.

Wil hij dan een soort goeroe zijn, een profeet die een soort testament nalaat? Op die vraag van zijn zoon antwoordt Tiziano Terzani ontkennend. Hij wil alleen maar die paar dingen die hij heeft begrepen van het leven, doorgeven.,,Ik ben geen volksleider […] Eigenlijk ben ik net als Charlie Chaplin, die een rode vlag opraapte die van een vrachtwagen was gevallen, de auto achterna rende omdat hij de vlag wilde teruggeven en een mensenmassa achter zich aan kreeg.’’ Ook als zijn zoon hem vraagt of hij een boodschap heeft voor jongeren, antwoordt hij ontkennend. Zijn enige levensles is dat je moet gaan lachen als iemand een pistool op je richt. En dat je moet oppassen niet de verkeerde stappen te zetten omdat je niet hebt begrepen wie je bent, of gedwongen bent om die te zetten, of net wilt doen als iedereen. Het is moeilijk om daarop terug te komen. „Luister naar je hart’’.

En vergeet de suggestie dat je in Azië een beter spiritueel leven kunt vinden, voegt Folco daaraan toe. „Misschien nog op sommige plaatsen in India. Maar overal in Azië zie je nu dat het maar op één ding gaat: geld verdienen. Misschien is het Westen nu wel een betere plaats voor een nieuwe spiritualiteit. Laten we teruggrijpen op grote geesten als Plato, Sokrates. We hébben al geld en we merken nu dat dit lang niet alles is.’’

Met zijn zoon praat Tiziano Terzani veel over de dood. Over hoe de hele wereld eigenlijk één groot kerkhof is, en de natuur onverschillig staat tegenover de dood van een mens. ,,Hij was er nieuwsgierig naar,’’ vertelt Folco. ,,Als je alles hebt gedaan en overal bent geweest, als er niets meer is wat je een keer zou willen doen, dan is alleen de dood nog maar interessant. Wie het leven wil begrijpen, moet beginnen na te denken over de dood. Daarom zag mijn vader zijn ziekte ook als een cadeau. Niet alleen omdat het gemakkelijker was om al die uitnodigingen van andere mensen voor een diner, een receptie, of weet ik wat af te slaan. Maar vooral omdat hij daardoor ging nadenken over zijn dood. Ik ben bijna veertig en voor mij is de dood nog ver weg, maar mijn vader heeft me geleerd te sterven.’’

Opgeven, loslaten, daar gaat het om. Folco: „Mijn vader zei dat mensen bang zijn voor de dood omdat ze dan alles wat ze hebben verzameld en alles wat hen na aan het hart ligt, kwijtraken. Daarom moet je eerder afstand nemen van dingen. Geef je verlangens op. Dan word je vrij en hoef je niet meer bang te zijn.’’

In het boek beschrijft Folco de ontzetting van hemzelf en zijn moeder als de oude man vertelt dat hij ook de liefde voor zijn vrouw, met wie hij al 47 jaar was getrouwd, heeft losgelaten. „Dat betekent niet dat ik niet meer van haar hou, maar dat ik niet langer een slaaf ben van die liefde, dat ik er niet langer afhankelijk van ben.’’ Eerder zegt hij over zijn vrouw Angela: „Zij was mijn maatstaf en mijn rechter; op haar rechtlijnige morele oordeel heb ik altijd kunnen vertrouwen.”

Het was moeilijk te begrijpen, maar het hielp ons om hem te laten gaan, vertelt Folco. „Twee dagen later was hij dood. En niemand huilde. Het was goed zo.’’

Het einde als begin Tiziano Terzani, isbn 9059970500. Primavera Pers, Leiden. Prijs 22,50 euro