Marktwerking terugdraaien is nog lastiger

De Tweede Kamer hoorde gisteren deskundigen over marktwerking. Kritiek is er, maar terugdraaien is geen optie. „Is iedereen vergeten hoe lang de wachtlijsten in de zorg waren?”

Een sterke markt vereist een sterke staat. Dat zei Herman Tjeenk Willink, vice- voorzitter van Raad van State, gisteren tijdens een hoorzitting in de Tweede Kamer over de evaluatie van het marktwerkingsbeleid die minister Van der Hoeven onlangs naar de Kamer stuurde. Volgens die evaluatie heeft de consument meer keuzevrijheid gekregen, is de doelmatigheid gestegen en is de toegankelijkheid van diensten gelijk gebleven.

„Marktwerking in de publieke sector betekent niet dat de politiek zich kan terugtrekken”, hield Tjeenk Willink de Kamerleden voor, die hem hadden uitgenodigd zijn visie op marktwerking te geven. De Tweede Kamer had de minister van Economische Zaken, Maria van der Hoeven, een jaar geleden gevraagd om onderzoek te doen naar elf sectoren waarin marktwerking is doorgevoerd. Van de telecom, energie en de post tot kinderopvang en de zorg.

De FNV had toen al een eigen onderzoek verricht en pleitte voor een time-out – een tijdelijke stopzetting van marktwerkingsprocessen die nog lopen. Dit om fouten of ongewenste gevolgen van marktwerking in sectoren zoals het streekvervoer en de thuiszorg te herstellen.

Zowel FNV-voorzitter Agnes Jongerius als Tjeenk Willink nam deel aan de hoorzitting waar tientallen economen, ondernemers, artsen en consumentenorganisaties uit diverse sectoren hun ervaringen met marktwerking te berde brachten. Met name Tjeenk Willink ging in op de taak die de overheid houdt als verantwoordelijke voor het publieke belang, ook al is in een bepaalde sector marktwerking eenmaal doorgevoerd.

„Invoering van marktwerking in de jaren tachtig vereist een sterke staat als bewaker van het algemene publieke belang”, zei Tjeenk Willink. „Naast marktmeester en aanbesteder, zie ik de overheid ook als publieke belangenbehartiger.” Zo had hij met verbazing toegezien hoe zwijgzaam de politiek was toen het initiatief speelde om drie Europese beurzen – Amsterdam, Parijs en Brussel – tot Euronext te laten fuseren. Bedrijven dienen een specifiek belang, zei Tjeenk Willink, maar overheden worden geacht het algemeen belang te dienen. Zonder dat tegenwicht wordt de markt volgens hem vanzelf een doel op zich.

Dat is precies wat marktwerking niet moet zijn, schreef minister Van der Hoeven in haar begeleidende brief aan de Kamer bij het onderzoek. Het gaat niet om een simpel ‘voor’ of ‘tegen’ marktwerking, betoogde de econoom Marcel Canoy, hoogleraar in Tilburg en werkzaam in de denktank van voorzitter José Manuel Barroso van de Europese Commissie. Die discussie is achterhaald. Wat is de beste manier om bepaalde markten te ordenen? Daar gaat het volgens Canoy om. Hij verbaasde zich over de kritiek die onder andere SP-Kamerlid Agnes Kant en de FNV-voorzitter op het onderzoek van Economische Zaken hadden geuit. („Te eenzijdig”, „onbetrouwbaar”).

„Pak door waar het moet en kan”, zei Canoy. „Ga de marktwerking waarmee in bepaalde sectoren is begonnen niet halverwege terugdraaien. Dan verdwijnen de voordelen”, stelde de Tilburgse hoogleraar. Hij hield de Kamerleden voor „niet zo nostalgisch” te reageren. Het kwam hem voor alsof de gedachten worden stilgezet als het verleden ter sprake komt. „Is iedereen vergeten hoe lang de wachtlijsten in de zorg waren?”

„We moeten wel kiezen welke kant we op willen”, vond ook directeur Hendriks van het Bronovo-ziekenhuis in Den Haag. Jarenlang aanmodderen heeft volgens hem geen zin. „Nu gaat 80 procent van de zorgsector linksaf, 20 procent rechtsaf”, zei Hendriks en hij doelde op de voorzichtige marktwerking die in de ziekenhuissector is doorgevoerd. „Mijn advies is doorpakken of anders vallen we terug op het oude stalinistische systeem.” Volgens Hans Feenstra van de Vereniging Regionale Zorgverzekeraars is er veel verwarring over welke richting wordt ingeslagen. „Er is veel kritiek, maar was het oude stelsel beter?” zei Feenstra. Het belangrijkste in de zorg is de ontwikkeling van een helder kwaliteitssysteem. „Gebruik 2009 om een aantal problemen op te lossen die met marktwerking zijn ontstaan. ”

FNV-voorzitter Agnes Jongerius was na afloop van het debat niet overtuigd. „Het onderzoek van Economische Zaken bevat niet die gegevens die daadwerkelijk kunnen leiden tot het antwoord op de vraag in welke situaties marktwerking als instrument gewenst is.” Ze pleitte voor een gerichter onderzoek. „Een mooie klus voor de Sociaal-Economische Raad”, vond ze.

Dit is deel 2 in een serie over marktwerking. Deel 1 staat op nrc.nl/marktwerking.