De weigering om hulp toe te laten is moord

Birma is verplicht om hulp te accepteren na de cycloon Nargis, zegt Jan Egeland.

Hij is niet voor een militaire interventie, dat zou alleen maar problemen veroorzaken.

De vooraanstaande Noorse diplomaat Jan Egeland, jarenlang de coördinator voor noodhulp van de Verenigde Naties, aarzelt niet om het woord ‘moord’ in de mond te nemen als hij spreekt over de weigering van de Birmese junta om meteen na de cycloon Nargis internationale hulpverleners toe te laten.

„We laten de Birmese leiders wegkomen met moord”, zegt hij in een telefonisch interview. „Ze verhinderen dat hulp terechtkomt bij kinderen die sterven aan diarree en andere ziektes. Dat is een schending van het internationale recht en een provocatie van de internationale gemeenschap. Het is misdadig, de wereld kan dat niet accepteren.”

Gisteren maakte de groep van Zuidoost-Aziatische landen ASEAN bekend dat Birma accepteert dat deze organisatie, samen met de VN, de internationale hulp gaat coördineren. „Dit is misschien een opening”, zegt Egeland voorzichtig. Maar hij vindt het laat, en lang niet voldoende. „Deze crisis is geen zaak voor diplomaten, hier hadden staatshoofden de leiding moeten nemen. Dit had men in de regio net zo serieus moeten nemen als Nederlandse politici wanneer de dijken doorbreken.”

Had de wereld niet veel eerder moeten ingrijpen? De Franse minister van Buitenlandse Zaken zei: verleen desnoods tegen de zin van de junta in hulp.

„Dat zou meer problemen veroorzaken dan oplossen. Deze crisis is geen volkerenmoord, maar een natuurramp. Om daarbij hulp te verlenen heb je hoe dan ook de medewerking nodig van de nationale autoriteiten. Ik zou de westerse regeringen willen waarschuwen niet zulke standpunten in te nemen. Dat versterkt alleen maar de indruk dat humanitaire hulp iets is van het Westen, dat verbonden is met de westerse arrogantie en hang naar militaire interventies.”

Maar wat kan het Westen dan wél doen, als niemand anders iets uitricht?

„Onmiddellijk en op het hoogste niveau contact opnemen met China en India en ze via stille diplomatie zeggen: ‘We verwachten dat jullie het voortouw nemen, dan zullen we jullie volgen. Jullie moeten zorgen dat hulpverleners worden toegelaten, jullie moeten de generaals dreigen met individuele sancties als ze geen buitenlandse hulp toelaten.’ Dat is veel beter dan praten over een militaire interventie die er toch niet komt.”

Zouden de Birmese generaals zwichten voor nieuwe sancties?

„Het zijn geen figuren die zich hebben teruggetrokken in hun bunker. Het zijn zakenlieden die rijk zijn geworden door handel met de buurlanden. Wat Europa over hen zegt zal ze een zorg zijn, maar ze zijn wél gevoelig als China en India maatregelen nemen die hun toekomst raken, als hun tegoeden worden bevroren of ze nooit meer kunnen reizen.

„Ik weet niet hoeveel regeringsleiders met die boodschap de leiders van China en India hebben gebeld. Maar ik heb niet de indruk dat al het mogelijke is gedaan. En in zo’n crisis zijn de eerste dagen het belangrijkst.

„We hebben nu al twee weken verloren. Je moet zo snel mogelijk zorgen dat er sanitaire voorzieningen zijn, schoon drinkwater en medische hulp. Het is niet zo dat internationale hulp één van de opties is, waar je al dan niet voor kunt kiezen. Het is een verplichting om hulp te accepteren.”

Maar Birma deed dat niet. Hadden niet veel levens gered kunnen worden door, ook zonder toestemming, uit de lucht hulpgoederen boven het rampgebied af te werpen?

„Dat is de minst effectieve manier van hulpverlening, daar zijn kenners het over eens, en dan alleen bruikbaar voor voedselhulp, terwijl dat niet de eerste prioriteit is. Gezondheidszorg, hygiëne en drinkwater kun je niet uit een vliegtuig werpen. Zware druk op de generaals blijft de beste optie.”

En als zij de deur nog steeds alleen maar op een kier zetten, en hulp alleen maar mondjesmaat toelaten?

„Dat zou heel gevaarlijk zijn, en niet alleen voor de Birmezen. Het zou de indruk kunnen wekken dat het recht op toegang tot humanitaire hulp niet meer bestaat. Maar de mensen in Birma hebben wel recht op hulp. En de wereld heeft het recht, en de plicht, hun die hulp te verstrekken.”

Kan de wereld daarbij geen beroep doen op de door de VN aanvaarde ‘verantwoordelijkheid om te beschermen’?

„Dat beginsel bepaalt: regeringen zijn in de eerste plaats verantwoordelijk om hun burgers te beschermen, maar als zij dat niet kunnen of willen, dan moet de internationale gemeenschap haar verantwoordelijkheid nemen, desnoods tegen de zin van zo’n regering. Alle staatshoofden gingen hiermee drie jaar geleden akkoord in de Algemene Vergadering van de VN. Maar het ging toen alleen over door mensen veroorzaakt onheil: volkerenmoord, etnische zuiveringen, oorlogsmisdaden. Het was bedoeld om situaties als in Rwanda te voorkomen. Bij dat soort gruwelen zou de wereld niet meer langs de zijlijn blijven staan. Over natuurrampen is toen helemaal niet gesproken.”

Maar is het onthouden van hulp aan slachtoffers van de cycloon geen misdaad tegen de menselijkheid?

„Je zou kunnen zeggen: wat begon als natuurramp is door de opstelling van de generaals nu een door mensen veroorzaakte ramp geworden. Maar dan rek je het begrip wel op. Veel landen, vooral in de Derde Wereld, zouden het er ook niet mee eens zijn. Zij worden dan weer bevestigd in hun geloof dat het Westen humanitaire hulp gebruikt als politiek instrument.”