ADHD is een volksziekte

Minister Donner wil de explosieve groei van het aantal arbeidsongeschikte jongeren beteugelen. Die toename komt vooral door stoornissen in de ontwikkeling van kinderen.

Op zijn basisschool in Groot-Ammers zitten tien kinderen die bij een psychiater zijn geweest. Tien. Van de 120. „Zorgwekkend veel”, vindt directeur Ruud van Rijn. Bij drie van hen is ADHD of een storing aan het autistisch spectrum vastgesteld, waardoor ze recht hebben op een plek op een speciale school. „Maar we houden ze binnenboord, omdat ze anders elke dag het dorp uit moeten. Met de bus naar een speciale school.” Daarnaast slikken twee leerlingen het rustgevende medicijn Ritalin, zonder psychiatrische diagnose. Van Rijn: „Er zat hier tot voor kort een huisarts die het voorschreef.”

Minister Donner (Sociale Zaken, CDA) kondigde gisteren aan dat hij de wildgroei in Wajong-uitkeringen gaat beteugelen. Dat zijn uitkeringen voor arbeidsongeschikte jongeren. Die groep is de afgelopen jaren explosief gegroeid, tot 167.000 jongeren. Dat komt vooral door een toename van jongeren met een ontwikkelingsstoornis. Van de nieuwe Wajongers heeft 15 procent zo’n stoornis: autisme, PDD-NOS of ADHD.

ADHD (attention deficit hyperactivity disorder) is in tien jaar tijd een heuse volksziekte geworden. Vijf tot tien procent van alle kinderen krijgt anno 2008 die diagnose. Op depressie na is het de meest voorkomende psychiatrische stoornis. Kinderen die aan ADHD lijden zijn druk en impulsief: ze kunnen niet stilzitten en niet op hun beurt wachten.

Ruim de helft van de jongens met ADHD heeft tevens een gedragsstoornis. Zij kunnen zich niet aanpassen aan de regels van de omgeving. Ze zijn agressief of kwetsen andere kinderen. Hun toekomst ziet er veelal somber uit. Bijna alle jongens die een straf uitzitten in een justitiële jeugdinrichting hebben een gedragsstoornis, een groot deel heeft óók ADHD.

Ruud van Rijn weet precies wanneer de hausse aan diagnoses van ADHD in het basisonderwijs op gang kwam: vijf jaar geleden. Toen werd het ‘rugzakje’ ingevoerd. Ouders of leraren die zich zorgen maakten over een kind, konden vanaf dat moment een officiële ‘indicatie’ aanvragen en zo geld krijgen voor extra begeleiding van dat kind in de klas. Van Rijn: „Het is een regeling met een open einde, waardoor het heel duur wordt.”

Vervolg ADHD: pagina 2

De juf heeft geen last van ADHD-meisjes

De groei van het aantal ADHD’ers komt volgens Van Rijn vooral doordat leraren de stoornis eerder signaleren dan vroeger en ouders mondiger zijn. „Ouders vragen gewoon zelf een onderzoek aan naar hun kind. Vroeger legde men zich neer bij wat de leraar zei.”

Wijst de groei van het aantal ADHD’ers op overdiagnosticering? Dat gevaar bestaat, zegt Andries Korebrits, kinderpsychiater in Maastricht en hoogleraar forensische psychiatrie aan de Radboud Universiteit. „Soms denken ouders aan ADHD, terwijl het kind extra druk is, door iets anders, iets tijdelijks, een echtscheiding of verhuizing.” De samenleving accepteert volgens Korebrits en Van Rijn ook minder afwijkend gedrag van kinderen dan vroeger. Men wil er in elk geval een naam en mogelijke behandeling voor hebben. Korebrits: „Het dagelijks leven van twee werkende ouders is druk genoeg. Er is weinig ruimte voor afwijkend gedrag.”

Maar er wordt ook gewoon beter naar kinderen gekeken dan vroeger, zegt Korebrits, waardoor ADHD vaker wordt ontdekt. „Ik spreek wel eens vaders van patiënten die zeggen: ik werd als kind in de klas altijd vastgebonden aan mijn stoel of apart gezet. Zij hadden – achteraf gezien – ook ADHD en hebben zich onbehandeld door het leven geworsteld. Meestal bereiken ze niet wat ze hadden kunnen bereiken.”

Daarnaast komt volgens Korebrits ADHD ook vaker voor dan vroeger, in de stad meer dan op het platteland. Boerenkinderen met ADHD lijden minder onder hun stoornis dan kinderen in de stad. „Ze rommelen de hele dag op de boerderij. Stadskinderen gaan hun grenzen op een andere manier verleggen. Want dat doen kinderen met ADHD extreem: grenzen opzoeken. Dat vindt de omgeving vervelend.”

De moderne levensstijl vergroot ook de kans dat kinderen met aanleg voor ADHD het echt krijgen, zegt Korebrits. „De drukte, de hoeveelheid prikkels van computerspelletjes, televisie en ander lawaai neemt toe. Het gesjouw naar school, de naschoolse opvang, naar afspraken.” Zelfs in een dorp, zegt Ruud van Rijn, spelen kinderen zelden nog de hele dag onbevangen thuis of op straat.

Bewezen is dat zwangere vrouwen die roken of te veel stress hebben een grotere kans hebben op een kind met ADHD. Korebrits zegt dat het begin er al kan zijn vóór de bevruchting. De omgeving van mensen, zegt hij, heeft invloed op het mechanisme waarmee het DNA een gen aan- of uitzet. En die imprinting, zoals dat heet, kan terugkomen in het nageslacht. „Wat jouw oma heeft meegemaakt, of jouw vader, wordt zo aan jou doorgegeven.” Dat kan liefde zijn, of agressie en mishandeling. Er zijn blijkbaar veel factoren die het ontstaan van ADHD kunnen beïnvloeden. Korebrits: „We weten alleen nog niet precíés wat ADHD veroorzaakt en waar het in de hersenen zit.”

Er is ook nog een grote groep kinderen bij wie ADHD niet tijdig wordt herkend, zegt Korebrits. Uit langlopend Europees onderzoek blijkt dat het gemiddeld bijna twee jaar duurt voordat de zorgen van leraren en ouders over een kind worden bevestigd door een diagnose van de kinderpsychiater. Vaak gaan er twee of drie tests overheen, wordt het kind verkeerd verwezen of stellen de ouders een bezoek aan de kinderpsychiater uit, uit angst of schaamte. Korebrits: „In de tussentijd is het kind afgezakt en presteert het lange tijd onder zijn kunnen.”

Dat treft vooral meisjes. ADHD veroorzaakt bij hen meestal alleen een concentratiestoornis. Zij zitten te dromen in de klas maar zijn niet hyperactief of extreem impulsief zoals jongetjes met ADHD. „De juf heeft meestal geen last van de ADHD-meisjes”, zegt Korebrits. „Waardoor ze niet opvallen.” En het is zo jammer, vindt Korebrits, omdat juist het ziektebeeld waar de ADHD-meisjes aan lijden – de concentratiestoornis – goed te behandelen is. Ze krijgen Ritalin , net als de jongens. Als het aanslaat, worden ADHD-jongens er rustiger van en ADHD-meisjes geconcentreerder. „Bij meisjes is het vaak heel effectief. Na korte tijd kunnen ze weer op hun echte niveau presteren.”

Ritalin, dat maar vier uur werkzaam is, wordt volledig vergoed door verzekeraars. Zo niet de medicijnen die 8, 12 of zelfs 24 uur effect hebben. Kinderen met ADHD die een Ritalinpilletje om half acht ’s ochtends hebben genomen, worden om half twaalf weer extreem druk.

Korebrits: „De schaal van het gebruik is zo groot dat je langzaamaan een kloof kunt aanwijzen tussen rijke kinderen met ADHD en arme. Rijke ouders van ADHD’ers betalen 50 tot honderd euro per maand bij voor een lang werkend middel, arme ouders niet.”