Een hemelbestormer die ‘niet gaat zitten kneuteren’

Sywert van Lienden werd het welbespraakte boegbeeld van het LAKS. Hij begon eraan omdat hij zich verveelde op school. „Deze jongen trekt zijn eigen plan.”

Sywert van Lienden leidt met straffe hand de scholierenvakbond LAKS. „Minder goede werknemers kunnen afvloeien.” Foto NRC Handelsblad, Maurice Boyer Sywert van der Linde LAKS Foto NRC H'Blad Maurice Boyer 080516 Boyer, Maurice

Wie had er van het LAKS gehoord voordat Sywert van Lienden er voorzitter van werd?

Als vandaag de landelijke examens op de middelbare scholen beginnen, kent ook het grote publiek het LAKS van de klachtenlijn. En wie niet weet dat LAKS staat voor Landelijk Aktie Komité Scholieren, kent in ieder geval de voorzitter, Sywert van Lienden.

Hij was het die de relatief onbekende vakbond omvormde tot een politieke factor van betekenis. Van Lienden leidde afgelopen november de scholierenprotesten tegen de verplichte urennorm voor scholen van 1.040 uur per jaar. Hij was het die losjes, welbespraakt en gedegen uitlegde dat de strikte controle op het naleven van de urennorm leiden tot nutteloze ‘ophokuren’ voor leerlingen. Hij was het die door een fotograaf „betrapt” werd tijdens een onderonsje met de hoogste ambtenaar van het ministerie van Onderwijs.

Mede door Sywert van Lienden wordt de haalbaarheid van de verplichte 1.040 urennorm nu onderzocht. „Sywert heeft een vastgelopen politiek dossier vlot getrokken”, zegt de rector van het Amsterdamse Barlaeus gymnasium, Marten Elkerbout. „Door hem is het duidelijk geworden dat binnen een paar uur duizenden scholieren op de been te brengen zijn”, zegt de voorzitter van de belangenorganisatie voor het voorgezet onderwijs VO-raad, Sjoerd Slagter. „Hij heeft een politiek probleem een gezicht gegeven”, zegt fractieleider van D66 Alexander Pechtold. „En dat is het allerbelangrijkste in deze tijd.”

Alsof ze praten over een nieuwkomer in het openbaar bestuur. Maar Sywert van Lienden is pas 17 jaar. In september wordt hij 18. Hij is lid van de Jonge Democraten, zit in de vijfde van het gymnasium en moet zelf nog eindexamen doen.

Sywert is een bijzonder kind, zegt zijn moeder Tista van Lienden in Ermelo door de telefoon. Op zijn vierde stuurde ze hem met wat geld alleen naar de Albert Heijn. Voor een pak vla. „Sywert wist precies welke hij moest kopen. Achteraf denk ik wel eens ‘lieve god, hij was pas vier’. Maar ik vertrouwde hem.”

Hij groeide op als middelste kind in een katholiek gezin met twee zussen. Het gezin wordt gekenmerkt door „een open blik”, zegt zijn moeder . „Met oog voor rechtvaardigheid. We zijn non-conformistisch, eigenzinnig. Niet uit op geld of status.”

Zijn vader is minder in beeld bij zijn opvoeding. „Hij is de man in huis, de volwassene”, zegt zijn docent Engels, Jaap Landman. „Misschien speelt dat ook mee in de snelheid waarmee hij volwassen werd.”

Sywert van Lienden werd eind 2006 bestuurslid en in 2007 voorzitter van het LAKS. Bestuurslid worden ging gemakkelijk, vertelt Van Lienden. „Ik had een goed praatje op een ledenvergadering en een goede sollicitatie.” Maar de plek van voorzitter bemachtigen, was lastiger. „Mijn speech was bagger, ik had de avond ervoor hard gefeest. Maar ik kende genoeg mensen. Uiteindelijk heb ik op één stem gewonnen.”

Zijn belangrijkste motivatie om actief te worden was „pure frustratie”. Hij zag op scholen waarop hij zat „veel misstanden”. Geen onrecht, maar wel „veel middelmaat. Eenheidsworst. Er werd amper gekeken naar individuele talenten.”

Na de basisschool ging hij naar het Johan van Oldenbarnevelt Gymnasium in Amersfoort. Volgens zijn moeder ging daar de hemel voor hem open. Op de lagere school had hij zich soms een eenling gevoeld. Maar op het gymnasium trof hij kinderen van zijn eigen niveau. „Daar had hij de vriendjes van wie hij droomde”, zegt zijn moeder.

Het eerste jaar deed hij over, omdat hij als septemberkind een vroege leerling was. Maar het tweede jaar „zat hij alleen nog maar te ginnegappen, kattenkwaad uit te halen en te feesten”, zegt zijn moeder. „Toen heb ik het advies gekregen om hem hier in Ermelo op school te doen.”

Van Lienden kwam op scholengemeenschap Groevenbeek terecht. Een dorpsschool. Het klimaat was christelijk en conservatief. In het derde jaar begon hij zich daar „rot te vervelen”, zegt zijn moeder. „We vroegen de school om verrijkingsstof, maar dat hadden ze niet. De school heeft hem toen aangeraden contact te zoeken met het LAKS. Ik heb hem daarin ook gestimuleerd. Ik zag dat er meer intellectueel voer nodig was. Maar als ik geweten had hoeveel tijd hij ermee kwijt zou zijn, was ik misschien minder positief geweest. Aan de andere kant: ik denk niet dat ik hem er vanaf had kunnen brengen. Hij had het me mijn hele leven verweten als ik zijn speeltje had afgepakt.”

Op een bestuursweekend in de zomer van 2007, in het restaurant van Center Parcs Zeewolde, werd besloten dat de urennorm hét thema zou worden van het LAKS, vertelt vicevoorzitter Jaap Oosterwijk. Een belangrijke stap daarna, was de samenwerking van LAKS met de actiegroep ‘Vergeten Feiten’, opgericht door onderwijsactivist en voormalig conrector Jan Jimkes. ‘Vergeten Feiten’ betoogde al langer dat scholen niet voldoende geld krijgen uit Den Haag om jaarlijks 1.040 uur les te kunnen financieren.

„Ik kende Jaap Oosterwijk”, zegt Jan Jimkes. „Ik was hem tegen gekomen op het Binnenhof en hij stelde me voor aan Sywert. Ik zei dat we samen veel meer zouden kunnen bereiken. Sywert begreep dat meteen.”

In november van dat jaar gingen scholieren in groten getale de straat op om te protesteren tegen de urennorm. Op 30 november organiseerde het LAKS een grote landelijke demonstratie in Amsterdam. Van Lienden sprak duizenden jongeren toe vanaf het podium. In februari van dit jaar beloofde staatssecretaris Van Bijsterveldt (Onderwijs, CDA), mede onder druk van de commissie-Dijsselbloem, de norm opnieuw te onderzoeken. Tot die tijd worden scholen niet bestraft als ze de norm niet halen.

„Wat Sywert gelukt is, was een willekeurig andere LAKS-voorzitter niet gelukt”, zegt zijn docent Engels Jaap Landman. „Voormalige voorzitters waren alleen rond mei en juni druk, Sywert heeft van het voorzitterschap een fulltime baan gemaakt.” Hij werkte soms twintig uur op een dag.

Het is dinsdag, 16 april. Rond 01.00 uur in de ochtend trekt Sywert van der Lienden geld uit de muur op het Haagse Spui. Geld voor de taxi terug. Het is de nacht na het debat in de Tweede Kamer over het rapport van de commissie Dijsselbloem.

Van Lienden is tot het einde gebleven. „Omdat ik het beeld compleet wil krijgen”, zegt hij. In de taxi zitten de andere leden van het LAKS-bestuur te wachten. „Het was natuurlijk een slap debat”, zegt Van Lienden naast de draaiende motor. „Dit gaat niet tot oplossingen leiden. Iedereen redeneert vanuit zijn eigen standpunt.”

Het voorval is tekenend voor Van Lienden, zeggen de ondervraagden. Sywert blijft tot het eind en hij is er altijd bij. Dat is zijn geheim, zegt Pechtold. Hij is de ideale woordvoerder. Zijn betrokkenheid is echt. Daarbij komt dat hij altijd een groepje om zich heen heeft, hij betrekt zijn bestuur er altijd bij. „Ik vergelijk hem vaak met Ehsan Jami”, zegt Pechtold. „Ook jong, ook het gezicht van een beweging, namelijk die van de ex-moslims. Maar alles wat ik leuk vind aan Sywert van Lienden, is mislukt met Jami. Sywert vertegenwoordigt écht een achterban, is niet met zichzelf bezig en hij weet waar hij over praat.”

De media houden van Sywert. Rond de scholierenprotesten van november vorig jaar zat hij bij Pauw en Witteman, werd hij geprofileerd in kranten en tijdschriften en was hij bijna dagelijks te zien in de actualiteitenrubrieken. Dat deed hij „ongelooflijk handig”, zegt Jan Jimkes van de actiegroep Vergeten Feiten. „Dan organiseert hij even een persconferentie in Nieuwspoort en daar zitten dan de voltallige media braaf op hem te wachten.” Dat doet hij ook strategisch heel handig, zegt Jimkes. „Hij vraagt dan de voorzitter van de VO Raad erbij zodat het lijkt of die zijn opvattingen deelt.”

Hij is het die de term ‘ophokuren’ gangbaar heeft gemaakt, zegt rector Elkerbout. „Bijvoorbeeld door met scholieren in een hok in Artis te gaan zitten. Dan weet iedereen waar het over gaat.”

Ook Sjoerd Slagter, voorzitter van de VO Raad heeft veel waardering voor Van Lienden. „Het was een plezier met hem samen te werken, hoewel hij ook hinderlijk voor onze voeten kon lopen. Hij zei bijvoorbeeld een keer dat ik een motie van hem in mijn bestuur in stemming moest brengen. Zo werkt dat natuurlijk niet.”

Centraal in het succes van LAKS, staat de samenwerking tussen Van Lienden en vicevoorzitter Jaap Oosterwijk. Jan Jimkes maakte het duo drie weken intensief mee aan het begin van dit jaar. „Ze vormen een heel sterk tandem.” Jaap Oosterwijk is de rustige, stabiele, inhoudelijke factor in het bestuur, zegt hij zelf. „Ik ben meer naar binnen gericht, Sywert is duidelijk de mediafiguur, de initiator. Ook op het persoonlijke vlak kunnen we het goed met elkaar vinden.”

Sywert van Lienden is inmiddels het huis uit. Hij woont op kamers in Amsterdam en zit sinds deze maand op het Barlaeus gymnasium. Hij is zijn oude omgeving ontgroeid, zo lijkt het.

Hij begon er zelf over, zegt rector Marten Elkerbout van het Barlaeus „Of hij bij mij op school kon komen. Dat kon. We hebben in de bovenbouw ruimte. Maar ik zei ook dat hij bij ons als een gewone leerling moest meedraaien. Hij is nu bezig zijn draai te vinden.”

Op het Groevenbeek college in Ermelo ging het niet langer, zegt zijn docent Engels en coördinator van de bovenbouw, Jaap Landman. „Hij had terug kunnen komen en vwo 5 opnieuw kunnen doen. Maar hij wilde perse worden bevorderd naar vwo 6. Maar dat konden we niet doen omdat hij na september niet meer op school was geweest en geen toetsen had gemaakt. Toen we onze poot stijf hielden, zei hij dat hij nog wel wat mensen kende die hem zonder diploma zouden laten studeren.”

Deze jongen trekt zijn eigen plan, zegt Landman. En dat werkt niet altijd goed. „Sywert mag dan extreem slim zijn, zijn sociale intellect is nog wat beperkt. Hij wil altijd zijn gelijk halen. Ik ben heel trots op hem. Maar ik heb ook wel eens voor de grap gezegd dat hij niet de ideale werknemer is. Hij laat zich niet vertellen hoe hij zich moet gedragen.”

In feite, zegt zijn moeder, is hij sinds hij bij het LAKS zit, „los van zijn opvoeding. Hij is niet meer te controleren”. Dat is eigenlijk al op zijn vijftiende begonnen. „De verhouding met mij is heel goed. Maar hij beslist zelf, hij bedenkt alles zelf. Hij drukt door. Ik kan alleen maar ja en amen zeggen.”

Dat merken de twaalf vaste personeelsleden op het LAKS ook. Van Lienden regeert hen met straffe hand. Van „enkele personeelsleden”, vertelt de voorzitter, is het half-jaarcontract niet verlengd omdat ze „niet goed functioneerden”. In één geval was sprake van „direct ontslag”. In dat geval heeft Van Lienden „heel dwingend” met de persoon gesproken. Hem is een cursus aangeboden, waarna hij zelf is weggegaan. „Het bestuur is de baas van deze werknemers. Je hebt altijd goede en minder goede werknemers. De minder goede kunnen afvloeien.”

Van Lienden stopt volgende maand met zijn voorzitterschap. Hij had het nog een jaar kunnen doen maar „we hebben mooie resultaten behaald, het is tijd het stokje weer door te geven”, zegt de voorzitter. „De focus ligt nu op het halen van mijn diploma.”

Op den duur zien alle ondervraagden Van Lienden een functie in het openbaar bestuur bekleden. „Die jongen komt er wel”, zegt Alexander Pechtold. Maar over de nabije toekomst, maakt voormalig conrector Jan Jimkes zich zorgen. „Deze jongen is zo gewend aan het feit dat alles hem lukt, dat kan verkeerd aflopen.”

Van Lienden zal eerst moeten afkicken van alle media-aandacht, denken de ondervraagden. „Hij heeft een tijd op adrenaline gelopen”, zegt Elkerbout. „Dat is verslavend. Het zal best moeilijk zijn weer normaal te doen.”

Moeder Tista houdt zich op de vlakte. Ze steunt hem in zijn keuze voor een goede school, zegt ze. Natuurlijk maakt ze zich ook zorgen over hem, als hij in Amsterdam woont. „Maar ik snap hem. Hij is een hemelbestormer. Hij gaat niet zitten kneuteren. Hij wil heel veel neerzetten. Hij heeft er goed over nagedacht. Volgend jaar weten we of het een goede beslissing was.”