De Indisch-Nederlandse opera ‘Attima’

Foto Floren van Olden Den Haag 7-5-2008 Dirigent Dick van Gasteren van het stuk Attima oefent bij het nationaal toneel voor de voorstelling in de koninklijke schouwburg. Foto Floren van Olden Olden, Floren van

„Iedereen zegt dat Attima uit 1904 een Nederlands-Indische opera is. In zekere zin is dat ook zo. Componist Constant van de Wall koos als onderwerp een Javaanse gamelandanseres die verliefd wordt op een Nederlandse man. Eigenlijk moet ze trouwen met de gamelanspeler Kartono. Maar dat wil ze niet. Ik zie Attima eerder als de eerste Nederlandse romantische opera.”

Dirigent Dick van Gasteren repeteert met regisseur David Prins en solisten aan de opera Attima, die in 1917 in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag in première ging. De opera leek verloren, totdat pianist en antropoloog Henk Mak van Dijk onlangs de handgeschreven partituur aantrof in het Nederlands Muziek Instituut. Van Dijk deed onderzoek voor zijn boek over Indische componisten, De Oostenwind waait naar het westen. Ook dirigent Dick van Gasteren en regisseur Prins bestudeerden het oorspronkelijke manuscript en wilden de vergeten opera uitvoeren. De première is op 23 mei, eveneens in de Koninklijke Schouwburg. Van Gasteren is vaste dirigent van het Viotta Jeugdorkest en van Arnhem Sinfoniëtta. Zowel in Nederland als Duitsland leidde hij tal van operaproducties.

„De eerste uitvoering van Attima werd in het Frans gezongen, wij brengen de Nederlandse versie. Hiermee benadruk ik Attima als een Nederlands compositie, gebaseerd op Indische klanken en gebracht als een Javaanse liefdestragedie. Attima herinnert aan de opera's van Puccini met dezelfde hang naar het exotische en de vermenging van oosterse en westerse melodieën, zoals bijvoorbeeld Madama Butterfly of Turandot. Dit zijn naar mijn smaak geen Aziatische maar Italiaanse opera's.

„Kort geleden lieten we het Haagse publiek een paar fragmenten uit de opera zien. Het decor is abstract. We zien geen Indische rijsthuisjes in de dessa staan. David Prins wil in zijn regie recht doen aan een aanwijzing die de componist geeft: 'Het speelt zich af in het heden.' Dat hebben we letterlijk genomen: als plaats van handeling kiezen we een Indonesische markt anno 2008. Naast de dansers en danseressen zie je daar Nederlandse stewardessen en toeristen. Het gamelanorkest waarmee hofdanseres Attima optreedt, bevindt zich op een markt. We hebben nog overwogen hiervoor de Pasar Malam Besar te kiezen die in mei op het Malieveld plaatsvindt, maar dat zou te onrustig zijn.

„Ik heb gemerkt, nu al, dat de Indische gemeenschap juist hangt aan een nostalgisch koloriet. Maar daarmee doe je componist Van de Wall geen recht. Attima gaat over een tijdloos thema als bevrijding uit vaststaande en vastgeroeste gewoonten, bijvoorbeeld dat het Javaanse weesmeisje Attima in het huwelijk moet treden met haar Javaanse vriend. Maar ze is tegen haar wil aan hem gekoppeld.

„Bij de première in 1917 door het Théâtre de l'Opéra Royal Française de la Haye was op het toneel een gamelan nagebootst van papier-maché om een weemoedige illusie te suggereren. Wij laten de oosterse klanken, uitgevoerd door xylofoon, harpen, gongs echt uit de orkestbak komen. We beschikken over zo'n 50 orkestleden. Nu al ervaren we dat het spannend is de confrontatie tussen westers en oosters, tussen vroeger en nu uit te beelden. Ik heb sterk het idee dat het Indië van de Indonesische gemeenschap een Indië is dat allang is verdwenen, dat niet meer bestaat. In klanken en esthetische beelden willen we dat weer oproepen, maar dan wel in de huidige tijdgeest.”

Attima. Opera van Constant van de Wall. Première: 23/5 Koninklijke Schouwburg, Den Haag. T/m 28/5. Inl.: www.attima.nl