Onreine mosselen

Bijbelse voorschriften waren ooit nuttig. Over onreine vrouwen, varkens en mosselen.

Sommige op het eerste oog wonderlijke religieuze voorschriften kunnen een rationele basis hebben. Het verbod op het eten van varkensvlees voor joden en islamieten was waarschijnlijk zeer verstandig in de tijd vóór de vleeskeuring bestond.

Moeilijker te bevatten is de opvatting in de Bijbel en de Koran, dat een vrouw die menstrueert ‘onrein’ is. Leviticus laat er geen onduidelijkheid over bestaan: ‘En, ieder die haar aanraakt zal onrein zijn tot de avond, en alles waarop zij zit zal onrein zijn, en ieder die haar bed aanraakt zal onrein zijn tot de avond. Indien een man bij haar ligt, zal hij zeven dagen onrein zijn.’ Na elke menstruatie moet de vrouw een offer brengen en zich ‘zuiveren’ door een ritueel bad, een mikvah, te nemen.

Dit voorschrift kan ik niet uit hygiënisch oogpunt begrijpen, maar het heeft wel een voordeel voor de voortplanting. Want als de vrouw gemenstrueerd heeft, wat meestal vijf dagen duurt, moet zij nog zeven dagen wachten om zich de achtste dag te ‘reinigen’. Dan zit je op de dertiende dag van de cyclus, dus rondom de meest vruchtbare periode. Na een periode van seksuele onthouding is de kans op bevruchting rond de ovulatie natuurlijk optimaal. Dit is een regel met een duidelijk voordeel voor het in stand houden van de groep. Zou dat het idee achter dit vrouwonvriendelijke voorschrift zijn?

Het idee dat men op moest passen met menstruatiebloed heeft sinds Leviticus niets aan kracht verloren. Volgens de geleerde Vincent De Beauvais (1478) zou menstruatiebloed voorkomen dat koren ontkiemde, zorgen dat de druiven zuur werden, kruiden laten doodgaan, bomen hun fruit doen verliezen, ijzer laten roesten, brons zwart laten worden en hondsdolheid veroorzaken. Dit is geen achterhaald, middeleeuws idee. Mijn schoonmoeder mocht als zij ongesteld was niet bij haar niet-religieuze grootmoeder in de keuken komen als er fruit uit de moestuin werd gewekt. Surinaamse vrouwen mogen ook de keuken niet betreden als ze menstrueren. Volgens het volksgeloof kunnen menstruerende vrouwen door slechts een blik te werpen brood en vlees laten bederven of planten laten doodgaan.

Andere voorschriften hebben een betere basis. Niet alleen volgens de joodse spijswetten zijn schaaldieren zoals mosselen ‘onrein’, maar ook bij de Noord-Amerikaanse Indianen was het verboden mosselen te eten. Daar lijkt wel een goede reden voor te zijn. In 1987 werden er binnen een dag na het eten van mosselen afkomstig van het Prins Edward eiland in de monding van de Cardigan rivier in Oost Canada, zo’n 100 mensen plotseling ernstig ziek. Ze kregen niet alleen last van misselijkheid en braken, maar ook van ernstige neurologische verschijnselen zoals verwardheid, hoofdpijn en verlammingen. Zeven patiënten raakten in coma, en zelfs na een jaar hadden sommige slachtoffers nog ernstige geheugenstoornissen.

Ze konden zich gebeurtenissen die geen mens vergeet, zoals het huwelijk van een dochter, niet meer herinneren. Bij vier mensen die aan mosselvergiftiging overleden werd een hersensectie verricht, waarbij de hippocampus en de amygdala, twee structuren die essentieel zijn voor het geheugen, beschadigd bleken. Bijzondere weersomstandigheden hadden die zomer in Canada geleid tot extreme algengroei. De algen (de diatomee Nitzschia pungens) werden door de mosselen uit het water gezeefd en gestapeld. De algen bleken een voor het zenuwstelsel giftige stof, domoïnezuur, te bevatten. Deze stof maakt hersencellen kapot door ze heel sterk te stimuleren.

In 1961 ontstond er bizar vogelgedrag in de papegaaiduikerspopulatie van Rio del Mar, Californië. De vogels vlogen in volle vaart tegen ruiten en lantaarnpalen. Ze pikten naar mensen en braakten over hen heen. Alfred Hitchcock maakte twee jaar later de film The Birds , waarschijnlijk geïnspireerd op dit verhaal en natuurlijk op de roman van Daphne de Maurier.

Bij een soortgelijke epidemie in Santa Cruz, Californië, in 1991, waar aalscholvers en pelikanen zich opeens vreemd gingen gedragen, werd na hun overlijden een hoge concentratie domoïnezuur gevonden.

Met sommige voorschriften in de Bijbel zouden we rekening moeten houden, jammer dat we niet weten met welke. Je voor de zekerheid aan alle voorschriften in Leviticus houden is geen optie. Lees de strafwetten en sidder!

Dick Swaab

Dick Swaab is hoogleraar in de neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is verbonden aan het Nederlands instituut voor Neurowetenschappen. Reacties en vragen kunt u sturen naar Zbrieven@nrc.nl