Een fabelachtig geheugen

Toen Vasili Ivantsjoek zondag in het Mtel toernooi in Sofia na 22 zetten tegen Ivan Tsjeparinov een stelling had gekregen die hij 17 jaar geleden ook al eens tegen Jan Timman had gehad, schreef een commentator dat Ivantsjoek zich die partij tegen Timman ongetwijfeld nog herinnerde alsof hij gisteren was gespeeld.

Ik twijfel er niet aan, want ik heb onder topschakers wel meer staaltjes van een fabelachtig geheugen meegemaakt, die me nederig deden beseffen hoe verschillend mensenbreinen kunnen werken.

Een keer toen een Deense jeugdspeler op Bent Larsen afstapte en vertelde dat hij twee jaar daarvoor in een simultaanséance tegen hem had gespeeld. Larsen wist het nog, en ook alle zetten die ze toen gedaan hadden.

Kasparov weet waarschijnlijk ook nog alles wat hij ooit aan het schaakbord heeft gedaan, maar het wonderbaarlijke schaakgeheugen is niet beperkt tot de wereldtop.

Een paar jaar geleden maakte ik de volgende conversatie mee. Onbekende amateur spreekt internationaal meester Hans Bouwmeester aan. „Kent u mij nog? Ik heb eens tegen u voor de clubcompetitie gespeeld, in Zeeland.” Bouwmeester, na kort nadenken: „Ja, ik heb voor mijn club twee keer in Zeeland gespeeld, de ene partij was een Svesjnikov-variant en de andere een Sämisch.”

„Ik was die Svesjnikov”, zei de amateur. Bouwmeester lachte tevreden. „Je raakte al snel je paard op d7 kwijt, ha, ha.” Het bleek om een partij van 13 jaar eerder te gaan en ik was verbluft. Het kan een troost voor de minder begaafden zijn dat Anatoli Karpov helemaal geen bijzonder schaakgeheugen schijnt te hebben en dat hij toch ver gekomen is.

Die variant die Ivantsjoek tegen Tsjeparinov speelde, was omstreeks 1980 erg in de mode, met het gevolg dat de vlijmscherpe mogelijkheden vaak tot tegen de 30ste zet thuis bestudeerd werden. In Nederland was Sosonko de Grote Roerganger wat dit betreft, maar ik heb er indertijd zelf ook vele dagen studie ingestoken.

De mooie partij die Ivantsjoek er nu in Sofia mee won, maakt duidelijk hoe bekoorlijk de variant vroeger was. Toch is het begrijpelijk dat de meeste witspelers iets anders gingen doen, want zo’n wedloop waarin beide spelers lange tijd aan één kant van het bord spelen en elkaar pas tegen de finish ontmoeten, is niet ieders smaak.

Met die overwinning kwam Ivantsjoek op 4 uit 4 en de volgende dag won hij weer. Pas in de zesde ronde bleek hij door een remise tegen Teimoer Radjabov toch nog iets van een gewoon mens te hebben.

Vasili Ivantsjoekchuk - Ivan Tsjeparinov, Mtel Masters Sofia

1. d4 Pf6 2. c4 g6 3. Pc3 Lg7 4. e4 d6 5. Pf3 0-0 6. Le2 e5 7. 0-0 Pc6 8. d5 Pe7 9. Pe1 Pd7 10. Pd3 f5 11. Ld2 Pf6 12. f3 f4 13. c5 g5 14. Tc1 Genna Sosonko bedacht een systeem dat begint met 14. cxd6 cxd6 15. Pf2 en vervolgt met de zetten Dc2, Tfc1, a4 en Ta3, waarmee wit zowel triplering op de c-lijn voorbereidt als een eventueel later ingrijpen van Ta3 op de koningsvleugel. 14...Pg6 15. cxd6 cxd6 16. Pb5 Tf7 17. Dc2 Pe8 18. Pf2 h5 19. a4 Lf8 20. h3 Tg7 21. Db3 Ph4 22. Tc2 Dit had Ivantsjoek ook in de KRO-match tegen Timman in 1991. Timman deed 22...a6 en het werd een geweldig gevecht dat na 103 zetten in remise eindigde. 22...g4 23. fxg4 Pf6 24. Le1 hxg4 25. hxg4 Ph5 Scherp en ambitieus. Na 25...Pxg4 26. Pxg4 Lxg4 27. Lxg4 Txg4 28. Dh3 Dg5 29. Pc7 Tc8 30. Lxh4 zou wit een iets beter eindspel krijgen. 26. Ph1 f3 Weer de scherpste voortzetting van de aanval. 27. Lxf3 Pf4 28. Pg3 Na 28. Lxh4 Dxh4 29. g3 Ph3+ 30. Kg2 Pf4+ kan wit remise door herhaling van zetten maken of met 30. Kf2 Ph3+ 31. Ke1 aan een gevaarlijke wandeling beginnen. 28...Lxg4 29. Lxg4 Txg4 30. Pc7 Tc8 31. Pe6 Txc2

Nu kan wit niet de dame nemen met 32. Pxd8, want dan zou hij op aardige manier mat gaan door 32...Txg2+ 33. Kh1 Pf3. 32. Dxc2 Db6+ In deze moeilijke partij maakt zwart nu de eerste duidelijke fout. Na 32...De8 zou de strijd nog geheel open zijn. 33. Kh1 Misschien had zwart gerekend op 33. Lf2, waarna het remise zou worden door 33...Pf3+ 34. gxf3 Txg3+ 35. Kh1 Th3+. 33...Phxg2 Met 33...Pf3 dreigt zwart mat, maar dan komt 34. Pxf4 Pxe1 35. Dc8 Txf4 36. Txf4 exf4 37. Pf5 en opeens heeft wit een winnende koningsaanval. Relatief het beste, maar ook vrij treurig was de terugtocht 33...Phg6. 34. Pf5 Da6 Zwart kan zijn aanval geen kracht meer bijzetten en zijn stukken blijken nu verdwaald. 35. Tg1 Dd3 36. Dxd3 Pxd3 37. Lh4 Wit wint een stuk. 37...Txe4 38. Txg2+ Kf7 39. Pxd6+ Lxd6 40. Pg5+ Zwart gaf op.