De dictator in de Rhône

Het ongewone borstbeeld van de Romeinse alleenheerser Caesar baarde veel opzien. Dat het Caesar is, is aannemelijk maar verre van zeker. René Moerland

Caesar leeft, zo ondervond deze week Michel l’Hour, archeoloog en directeur van het Franse instituut voor archeologisch onderzoek onder water DRASSM (Département des recherches archéologiques subaquatiques et sous-marines).

Dinsdag maakte hij bekend dat zijn instituut een unieke vondst heeft gedaan. Een onderzoeksteam dook negen maanden geleden een buste van Caesar op uit de Rhône, midden in de stad Arles. Op zich al bijzonder: volgens deskundigen zijn er wereldwijd ongeveer twintig antieke bustes van de Romeinse leidsman bekend, veel minder dan van zijn navolgers, zoals keizer Augustus.

Maar de onderzoekers van de DRASSM, een in Marseille gevestigde dienst van het Franse ministerie van Cultuur, deden er nog een schepje bovenop. Volgens hen gaat het mogelijk om de oudste bekende buste, misschien zelfs de enige die nog tijdens het leven van Caesar is vervaardigd. Hij zou dateren uit 46 voor Christus, het jaar waarin Caesar Arles een bevoorrechte positie gaf als Romeinse stad.

Sinds deze melding zitten de vier archeologen van het DRASSM permanent aan de telefoon. Van de Verenigde Staten tot Australië sprak het nieuws tot de verbeelding, iedereen wil er meer van weten. In alle talen ging de uitleg van DRASSM-archeoloog Luc Long rond, dat de buste mogelijk in het water is gegooid na de moord op Caesar, toen “het niet zo gewenst was om met een afbeelding van hem te worden gezien”.

De ophef hoeft niet te verbazen. Caesar was een van de belangrijkste figuren uit de Romeinse geschiedenis. Als dictator voor het leven legde hij de basis voor het keizerrijk, dat in Constantinopel bleef bestaan tot 1453. Als succesvol generaal breidde hij het Romeinse grondgebied flink uit. En als nog altijd gelezen auteur (vooral van De bello Gallico) bepaalde hij voor een belangrijk deel ook zijn eigen beeldvorming. Hij begon zijn macht als neef van de ene Romeinse alleenheerser (Marius) en als schoonzoon van de ander (Cinna). Vanaf zijn consulschap in het jaar 59 v. Chr. wist hij in de door burgerstrijd verscheurde Romeinse Republiek veel macht en aanzien te verwerven.

rubicon

Zijn enorme succes werd hem uiteindelijk fataal. Nadat hij in de jaren veertig tegen de wens van de Senaat met zijn legioenen uit Gallië de grensrivier de Rubicon overstak en een staatsgreep pleegde in Rome, werd hij een populaire dictator, die het zelfs waagde de wanordelijke kalender te hervormen. Toen het er op ging lijken dat hij tot koning van Rome zou worden uitgeroepen (de eerste sinds vijfhonderd jaar), werd hij vermoord door een complot van senatoren. Zijn adoptiefzoon Octavianus werd na veel strijd de eerste keizer: die titel is ontleend aan Caesars naam.

Meer dan tweeduizend jaar hield de Rhône het borstbeeld verborgen – volgend jaar kan het worden getoond in het Historisch Museum in Arles, recht tegenover de vindplaats. Met een aardige bijkomstigheid: de DRASSM-archeologen werken van Libië tot Spanje, maar hun grootste vondst deed Long min of meer in eigen huis: hij komt uit Arles.

Mooi verhaal. Maar hoe hard is het? Is het Caesar eigenlijk wel? Wederom aan de telefoon drukt Michel l’Hour, directeur van het DRASSM, zich voorzichtig uit. “Dat zeggen de vier, vijf bekende specialisten die we hebben geraadpleegd.” Er is wel twijfel geweest, erkent hij. “We hebben een tijdje gedacht dat het misschien gewoon een Romeinse generaal was.” Maar de geraadpleegde experts bleken eensluidend. “Zij zeggen dat de stilistische kenmerken erop wijzen dat dit een portret van Caesar is uit de Republikeinse tijd, zijn tijd”, zegt L’Hour nu. De stijl is realistisch, en Caesar lijkt op andere afbeeldingen van hem op leeftijd, vooral op munten. Daarop is hij eveneens kalend en met gelijnd gezicht afgebeeld.

Toch zijn er nog veel onzekerheden, bijvoorbeeld over de geschiedenis van de buste zelf. Maar het was lastig om de onzekerheden van onderzoekers, en de achtergronden van hun hypotheses, te vertalen in een mediaverhaal, ontdekte l’Hour. “Wat we steeds zeggen, is dat we niet wéten hoe de buste in het water is beland. En ook niet wannéér. Dat kan geruime tijd na Caesars dood zijn geweest. Maar we hebben wel een theorie. En journalisten willen duidelijkheid.”

Goed, de theorie, met de nodige slagen om de arm. Die hangt samen met de omstandigheden van de ontdekking. De buste kwam boven water tijdens een archeologische verkenning van de Rhône in Arles. Zonder aanwijzingen vooraf stuitten de duikers op een plaats waar verschillende beelden begraven bleken.

Behalve Caesars buste vonden ze onder meer een marmeren beeld van Neptunus van 1 meter 80 in brokstukken, mogelijk uit de derde eeuw, en tweede bronzen beelden van ongeveer 70 centimeter. Steeds lagen deze vondsten uit verschillende tijden op verschillende diepten, tussen 8 en 14 meter, onder stenen. De oudste, Caesar, onderop.

Een serieuze, precieze datering van dit stenen beeld op 46 voor Christus is niet mogelijk, onderstreept Michel l’Hour. Zeker niet op technische gronden. Maar er is wel een hypothese mogelijk, die berust op een combinatie van historische en stilistische aanwijzingen.

“Gezien de stilistische kenmerken moet het beeld gemaakt na ongeveer 50 voor Christus,” legt hij uit. Aanvankelijk werd aangenomen dat er twaalf bustes van Caesar bekend zijn, allemaal gemaakt na zijn dood in 44 voor Christus. “Maar de informatie daarover evolueert”, legt l'Hour uit. “Nu schijnt het dat er in totaal twintig bustes bekend zijn, waarvan drie vergelijkbaar met de buste die we nu in Arles gevonden hebben.”

Waarom Arles? Volgens L’Hour ligt het voor de hand dat Arles rond 46 eer wilde bewijzen aan Caesar, omdat hij de Celto-Ligurische stad in dat jaar een nieuwe status als Romeinse kolonie verschafte, als dank voor de steun van de stad in de strijd tegen Marseille.

collaborateurs

Maar na de moord op Caesar in 44 keerde juist de band van Arles met Caesar zich tegen de stad. “Juist dat er een begin van een persoonlijkheidscultus was, werd hem kwalijk genomen. In Arles kon men vrezen als ‘collaborateurs’ te worden gezien.”

Na de moord was het pandemonium in het Romeinse rijk, vele oude rekeningen werden vereffend. Zo werd de beroemde redenaar en senator Cicero, tegenstander van Caesar, in 43 vermoord en als afschrikkend voorbeeld werden zijn afgesneden hoofd en handen op het spreekgestoelte van de senaat gespijkerd.

De vondst, in augustus vorig jaar, werd gedurende het onderzoek stilgehouden „om niet voorbarig te zijn”. Ook moest eerst de vindplaats worden afgeschermd. Die ligt nabij de niet al te rustige woonwijk Trinquetaille in Arles.

Nu de rivier is afgeschermd, was het tijd om de vondst wereldkundig te maken. Bovendien wilde het minister van Cultuur niet langer wachten: volgende week past Caesar in een tv-uitzending over de geschiedenis van Arles.

Deze zomer wordt er verder gezocht. “Misschien dat nieuwe vondsten meer zeggen over de historische omstandigheden.” L’Hour hoopt dat zich onder water bij Arles nieuwe poorten openen naar de geschiedenis van “een andere Europese beschaving”. De vondst bevestigt al dat Arles ooit een ‘dubbele’ stad was, met bebouwing op twee oevers. “We staan nog maar aan het begin van het onderzoek.”