Boeken met veel plaatjes zijn duur

In het debat over gratis schoolboeken verdween een aspect naar de achtergrond. Scholen krijgen 308 euro per leerling, maar voor gymnasia is dat te weinig.

Hadden ze net zo’n geschikte methode voor het vak aardrijkskunde. Vier jaar geleden gekozen, na een intensieve selectieprocedure. Maar per 2009, als de schoolboeken ‘gratis’ worden, past het boek BuiteNLand op het Sint-Oelbertgymnasium in Oosterhout, even boven Breda, met geen mogelijkheid meer in het budget.

Vanaf het schooljaar 2009-2010 krijgen middelbare scholen per leerling 308 euro van het Rijk, ter bekostiging van het lesmateriaal. Daarmee worden de boeken gratis voor ouders. Eind deze maand debatteert de Eerste Kamer over de gratis schoolboeken, nadat de Tweede Kamer in maart al akkoord ging. Het senaatsdebat is de laatste halte op weg naar de definitieve invoering.

De VO-raad, koepel van middelbare scholen, constateert dat veel scholen vrezen niet uit te komen met 308 euro per leerling. Daarbij zitten relatief veel gymnasia. Logisch, zegt directeur Gert Smit van het Landelijk Steunpunt Zelfstandige Gymnasia. „Gymnasiumleerlingen volgen vaak extra vakken en hebben dus veel boeken.” Bovendien zijn de boeken op vwo en gymnasium vaak duurder dan gemiddeld.

Hans van Drunen is bijna veertig jaar leraar aardrijkskunde op het categoriale gymnasium in Oosterhout. Enthousiast laat hij het boek zien dat uit de interne selectie is gerold. Grote kleurenfoto’s, veel grafieken, tabellen en kaartjes. Maar ook heel gedegen, zegt Van Drunen. „Precies de kwaliteit die wij nastreven.”

De methode kost voor vierde- en vijfdeklassers iets meer dan 50 euro. Het bijbehorende werkboek bedraagt nog eens 30 euro. Drie andere methodes zijn niet goedkoper. Daar komt bij dat ouders (eenmalig) de Bosatlas dienen aan te schaffen, à 64,95 euro. Overigens moeten ouders ook vanaf 2009 blijven betalen voor atlassen en woordenboeken.

Een maand geleden kreeg Van Drunen een brief van rector Hanneke Blom. Of hij, net als alle andere leraren, nog eens goed naar de kosten wilde kijken. Blom had berekend dat alle boeken samen het beschikbare budget in 2009 met 80.000 euro zouden overschrijden. „Dat kost een formatieplaats”, aldus de rector. De gemiddelde leerling op het Oelbert volgt veertien vakken. Er is dadelijk 22 euro per leerling per vak te besteden.

Over de ‘gratis schoolboeken’ wordt al ruim een jaar gediscussieerd, vanaf het moment dat het zittende kabinet aantrad. Zowel de Tweede Kamer als betrokkenen in het onderwijs zijn sterk verdeeld over nut en noodzaak. Coalitiepartijen en ouderorganisaties zijn voor. Alle anderen zijn tegen.

Grote commotie ontstond toen bleek dat de boeken Europees moeten worden aanbesteed. Leraren vreesden hun eigen boeken niet meer te kunnen kiezen. Deze week zei de Europese Commissie dat de boeken toch met naam en ISBN-nummer kunnen worden genoemd bij de aanbesteding.

Door deze ophef vervaagde de discussie over de 308 euro. Dat bedrag is gebaseerd op de gemiddelde prijs van een boekenpakket in het voortgezet onderwijs. Staatssecretaris Van Bijsterveldt had al gezegd dat gymnasia het zwaarder zouden krijgen dan scholengemeenschappen, die de – overwegend goedkopere – boeken op het vmbo kunnen wegstrepen tegen de vwo-boeken. Maar, zegt haar woordvoerder, de verschillen tussen scholen zijn groter dan die tussen schooltypen. „Ook voor gymnasia is het mogelijk om een goed boekenpakket samen te stellen.”

De VO-raad merkt op dat een gemiddeld boekenpakket in 2007 in werkelijkheid geen 308, maar 318 euro kostte. Bovendien, zegt een woordvoerder, dekt het bedrag bijvoorbeeld niet de aanschaf van examenbundels en de administratie van de Europese aanbesteding. „We komen uit op een gemiddeld bedrag van 383 euro per leerling.”

Leraar Van Drunen en rector Blom kennen alle tegenargumenten: dat de Nederlandse schoolboeken erg duur zijn in vergelijking met het buitenland, dat elk vak vaak overbodige werkboeken heeft en dat scholen en uitgeverijen handjeklap spelen en ouders opdraaien voor de kosten.

Van Drunen is bekend met Belgische en Ierse lesboeken. Veel goedkoper inderdaad. Grove papiersoort, weinig plaatjes. „Het sluit niet aan bij wat de hedendaagse leerling nodig heeft.” De leerling van nu, vult Blom aan, doet vaak drie dingen tegelijk. „De boeken moeten de concurrentie met internet aankunnen.”

Het argument van de overbodige werkboeken? Akkoord, zegt Blom, het kan iets minder. Maar bij aardrijkskunde is het onbespreekbaar om de werkboeken af te schaffen, zegt Van Drunen. „Laat leerlingen maar eens al die kaartjes, grafieken en tabellen overtrekken.” En kopiëren mag niet, weet Blom.

Een oplossing is er nog niet. Blom: „Een beetje beknibbelen kan wel. Maar in de vierde klas kosten tekstboeken en werkboeken elk al meer dan 308 euro. Zie dat maar eens terug te dringen.”

Van Drunen vreest dat het nieuwe systeem ten koste zal gaan van de kwaliteit van het onderwijs op het Oelbert. Blom hoopt nog op politieke inkeer. „De realiteit is dat minder kapitaalkrachtige ouders hun tegemoetkoming kwijtraken, dat rijke ouders een douceurtje krijgen, dat scholen veel extra werk krijgen, dat leraren niet meer kunnen werken met de beste boeken en dat de kinderen de dupe zijn.”

Lees achtergronden op nrc.nl/onderwijs