Iemand moet het toch gedaan hebben?

‘Complottheorieën leggen niet zozeer een samenspel van sinistere krachten bloot, ze verklappen dat mensen afdrijven van de maatschappij.’ Schrijver Auke Hulst over alles wat ‘zij’ weten en ‘wij’ niet.

Ufo’s buiten Roswell, New-Mexico, waar in 1947 de restanten van een ufo zouden zijn gevonden Illustratie Jupiterimages Alien Ships Outside Roswell Jupiterimages

Toen dominee Jeremiah Wright de afgelopen maanden op CNN en YouTube Amerika verketterde, zal de rationele toehoorder vooral hebben opgekeken van de suggestie dat aids een wapen is, bedacht en ingezet door de federale overheid. De voormalige dominee van Barack Obama’s zei: ‘De overheid heeft gelogen over het feit dat ze het hiv-virus heeft uitgevonden om genocide te plegen op mensen met een kleur.’

Nu is Wright de eerste noch de laatste die dat gelooft. Ook Nobelprijswinnares Wangari Maathai en art-rocker Frank Zappa stelden dat het hiv-virus in het lab ontwikkeld moet zijn. Als oplossing voor het bevolkingsoverschot, als biologisch wapen of als opruimer van ‘ongewenste elementen’. Het idee dat aids van apen afkomstig is, verwierp Maathai: ‘We leven al sinds mensenheugenis zonder problemen met apen samen.’

Amerika is doordesemd van complotdenken. JFK, Roswell, 9/11, Waco, de moord op Marilyn Monroe, de lijst is eindeloos. Maar ook buiten de States kunnen we er wat van, getuige het eigenaardige boekwerk Mysteries rond complotten (‘Kruip mee in de huid van onze redacteurs – die alweer fantastisch werk leverden – en ontrafel met het raffinement van een James Bond, de speurzin van Sherlock Holmes en het lef van Jason Bourne de acht grootste complotten!’). Is de stelling dat de maanlanding in de studio is opgenomen te bewijzen? Is Hitler aan zijn bunker ontsnapt? Was het dodelijke ongeval van Formule 1-coureur Ayrton Senna tóch geen ongeluk? En inderdaad, is aids als wapen ontwikkeld in het staatslaboratorium?

Het antwoord op die vragen – nee, nee, nee en nee – is van belang. Maar interessanter dan de inhoud van de complottheorie is de psychologie die schuil gaat achter haar aantrekkingskracht. Dr. Patrick Leman, van de Royal Holloway University in Londen deed er onderzoek naar. Zijn conclusie: mensen hebben moeite te geloven dat uitzonderlijke en heftige gebeurtenissen niet altijd even uitzonderlijke en heftige oorzaken hebben. Prinses Diana was niet het slachtoffer van Queenie and son. Maar de redelijke verklaring, die neerkomt op ‘botte pech’, is beangstigend in haar banaliteit. Vandaar dat Dodi’s vader Mohamed Al-Fayed zijn zoektocht naar de ‘waarheid’ voortzet. Iémand moet het gedaan hebben. Iémand moet schuldig zijn. Die dingen gebéúren toch niet zomaar?

Het lastige is: soms heeft iemand het ook echt gedaan. Elke ontmaskerde samenzwering maakt verwante complottheorieën moeilijker uit te roeien. Dominee Wright hamerde op de Tuskegee-studie die tussen 1932 en 1972 plaatsvond in Alabama. Arme, zwarte mannen met syfilis werden naar een onderzoekscentrum gelokt met de belofte van een uitgebreide behandeling en (indien nodig) een gratis begrafenis. In werkelijkheid werden ze niet behandeld maar gebruikt om het ziektebeeld te bestuderen. Dit alles kwam in de jaren zeventig aan het licht, toen Wright zijn intellectuele vorming doormaakte. Tuskegee liet zien dat Afro-Amerikanen met recht hun overheid wantrouwden wanneer het om hun gezondheid ging.

Onderzoek van socioloog Ted Goertzel bevestigde in 1992 het verband tussen geloof in complottheorieën en sociale achterstand. Hij onderscheidde drie geloofsoorzaken: de idee dat je vervreemd bent geraakt van de maatschappij en ‘het systeem’, paranoïde neigingen en een gevoel van bestaansonzekerheid. Woede wordt gekanaliseerd door een tastbare vijand op te roepen: ‘zij’, ‘de overheid’, ‘big oil’, de ‘Verenigde Naties.’ Het helpt onaangename feiten over het eigen leven te verklaren op een manier die de eigenwaarde niet aantast.

Afgelopen winter bracht ik een bezoek aan het stadje Rachel. Het is een trieste verzameling huizen en stacaravans, in de barre leegte van Nevada. Omdat het grenst aan Area 51, het ufo-epicentrum van de wereld, maar ook de locatie van een afgeschermde militaire basis, word je er doodgegooid met complottheorieën. De ene bewoner zal beweren dat in Area 51 technologie onttrokken wordt aan buitgemaakt materieel van buitenaardsen. Een tweede heeft het over elektromagnetische oorlogvoering. Maar wat iedereen zeker weet: de overheid is niet te vertrouwen en voorbij de heuvels wordt iets gebrouwen dat het daglicht niet verdragen kan.

Amerika is gesmeed uit outsiders, uit verstotenen. Uit individuen met geringe bestaanszekerheid en uit achterstandsgroepen. Is het een wonder dat tachtig procent van hen gelooft dat Lee Harvey Oswald niet alleen handelde en dat veertig procent denkt dat Uncle Sam buitenaardse toestellen verborgen houdt? Het aidscomplot laat zien hoe slachtofferdenken met selectief feiten-shoppen wordt gevalideerd. Iedereen krijgt zijn op maat gesneden complot. En dat kunnen gerust verschillende complotten rond dezelfde calamiteit zijn. Neem de aanslagen van 11 september. Voor de radicale moslim waren ze het werk van Israël, met op de achtergrond een gedogend Amerika dat een reden zocht om oorlog om olie te kunnen voeren. Een libertijnse Amerikaan ziet de hand van de CIA en de cynische angstpolitiek waarmee Bush cum suis regeert. De latino ziet een aanslag op latino’s. Ten slotte waren alleen de schoonmakers op dat vroege uur aan het werk!

Nederland is relatief complot- arm (al doet thrillerschrijver Tomas Ross zijn best om daar wat aan te veranderen). Geen monsterverbond tussen Ad Melkert, de Hofstadgroep, bisschop Simonis en de dierenbescherming (met Volkert van der G. als Lee Harvey O.) Dat is een gunstig teken, want complottheorieën leggen niet zozeer een samenspel van sinistere krachten bloot, ze verklappen tussen de regels door dat mensen afdrijven van de maatschappij. Zoals radicaliserende moslimjongeren in onze buitenwijken, die wél neigen naar complotdenken. Disenfranchisement brengt reëlere gevaren met zich mee dan ‘chemtrails’ of een voortvluchtige Führer.

Voor de goede orde: aids is geen massavernietigingswapen, zo stelt ook het auteurscollectief van Mysteries rond complotten vast. De bron van de ziekte – een verwant apenvirus – is gevonden, en met terugwerkende kracht is vastgesteld dat aids al slachtoffers maakte ver voor enig vermeend laboratoriumexperiment. Dat daarmee de angel niet uit het verhaal is, heeft te maken met sociaal-psychologische omstandigheden. Barack Obama heeft nog veel bruggen te bouwen.

Mysteries rond complotten. House of Knowledge, 250 blz. € 19,95