Dreiging van een lome beer

Niemand speelde een rol vergelijkbaar met die van

gangsterbaas Tony Soprano. Nog één aflevering en dan is de serie voorgoed voorbij.

De laatste aflevering is als de laatste stuipen van een monster. Het begint met Tony slapend. We zien hem van heel dichtbij, tot hij zijn ogen opent. Het eindigt nog geen uur later als alles zwart wordt, plotseling midden in een restaurantscène die traag een spanning opbouwt en afbreekt alsof er een schakelaar wordt omgezet. De tv-serie The Sopranos is voorbij, voor eeuwig.

We zijn een lange weg gegaan sinds we in 1999 kennismaakten met een zeven jaar jongere Tony. Op zijn laatste dag – volgende week zaterdag op tv – zijn we voor hij ontwaakte nog één keer even heel dicht bij hem geweest.

Aan het begin van het zesde en laatste seizoen (21 afleveringen in twee reeksen) lijkt Tony een frisse start te willen maken. Het vijfde seizoen eindigde met zijn demente oom Junior die hem aanziet voor een ander en neerschiet. Zwaargewond balanceert Tony twee afleveringen lang tussen leven en dood. Uiteindelijk wordt het wit voor zijn ogen. „Ik ben dood toch?”, vraagt hij. „Je bent in het ziekenhuis bij ons, in Newark”, antwoordt zijn vrouw Carmela. Tony: „Ik had dood moeten zijn, maar ik leef nog. Ik ben de gelukkigste man ter wereld. Vanaf nu is elke dag een geschenk.”

De rest van het slotseizoen laat zien dat Tony Soprano daartoe niet meer in staat is. Zijn oude leven jaagt hem richting einde, iedereen meesleurend. Van zijn vrienden en kapiteins is alleen nog Paulie Walnuts over; zijn lievelingsneef Chris Moltisanti en vele anderen zijn dood, of liggen in coma, zoals Silvio Dante. Voor zover ze nog leven, heeft Tony ze gedesillusioneerd, zoals zijn jeugdvriend en kok Artie Bucco, zijn Joodse raadgever Hesh en zijn psychiater Jennifer Melfi.

Meer dan een misdaadserie

blijkt de The Sopranos een familiedrama te zijn geweest over de onttakeling van Tony’s gezinsleven en zijn verhouding met zijn familie.

The Sopranos is daarbij een serie over ouder worden, kinderen krijgen en het besef dat de wereld niet ophoudt met veranderen, maar steeds vreemder wordt en minder je thuis. In de allereerste aflevering is Tony een late dertiger, iets te dik, maar krachtig. Toch zie je als hij op pantoffels in witte badjas over de oprijlaan van zijn villa in een goede buitenwijk naar de brievenbus schuifelt om de krant te halen, al de man van middelbare leeftijd die hij zal worden. Wat tot het einde is gebleven, is de dreiging van zijn fysiek, als van een lome beer die je met een dodelijke uithaal kan verrassen. Tony lijdt aan de veranderende wereld. In aflevering 1 hoorden we hem al beweren dat het in de tijd van zijn vader allemaal beter was. Toen eer nog wat betekende in de maffia. Zelfs zijn neef Chris, in wie hij lang zijn opvolger ziet, vindt de maffia-idealen meer iets voor films.

Wie is die man die door zijn moeder bijna vermoord wordt? Die eigenhandig twee neven doodt, en zijn beste vriend en talloze anderen. Die geen plezier in zijn leven heeft behalve oorlogsdocumentaires op tv, eten, drank, wat sport en hompige seks. Wie is die man die zijn vrouw bedriegt met minnaressen, zijn zoon minacht, zijn dochter aanbidt?

Na 86 afleveringen van bijna een uur, waarin hij altijd de grootste rol had, weet je nog niet hoe slecht Tony Soprano is. Of liever: wil je niet toegeven dat hij het kwaad is, want soms toont hij een sprankje goedheid, al was het waarschijnlijk een moment van zwakte dat je maar al te graag verkeerd begrijpt. Zo veel tijd investeren in iemand dwingt je bijna om van hem te houden. Hoe dan ook heeft James Gandolfini een reusachtige acteerprestatie neergezet. Naar hem kijken en luisteren, zoals hij snuift als de spanning stijgt, zijn driftige handgebaren, is al die jaren intens blijven boeien. Niemand in film, televisie of toneel heeft ooit een rol gespeeld die in omvang en gewicht met Tony Soprano te vergelijken is.

The Sopranos is niet gewelddadiger dan andere series, integendeel eigenlijk, maar het geweld is altijd rauw en zonder verfraaiing. Het geweld komt vaak plotseling, uit het niets bijna. Als Tony iemand in elkaar slaat, gaat dat puur en niet gestileerd. Zo heeft bedenker en maker Dave Chase (62) het vanaf de eerste aflevering in beeld gebracht als Tony en neef Chris een verzekeringsman die zijn goklening niet afbetaalt in een park omverrijden met hun auto. Aan het einde van de serie gaat het niet anders, als Tony in een scène van exact 60 seconden alle tanden uit de mond slaat van een maffiosi die zijn dochter oneerbaar bejegende.

De maffia bestaat in The Sopranos uit middenstanders. Tony’s buren in de buitenwijk zijn arts. Eén van de schokkendste onthullingen is dat zware misdaad gepleegd wordt door doorsnee mannetjes van middelbare leeftijd.

De basis van The Sopranos is de combinatie van privéleven en misdaad als werkkring als zoveel andere. Wat de serie bijzonder maakt, is dat David Chase, meer dan wie ook vóór hem in het genre, van zijn hoofdpersoon een volwaardig mens heeft gemaakt. Zo krijgen we hem vanaf het begin te zien. Daarom is de spreekkamer van zijn psychiater Jennifer Melfi de belangrijkste locatie. Het is ook de plaats waar we met Tony Soprano kennismaken. Hij vertelt Melfi in hun eerste gesprek over een eendengezinnetje dat in zijn zwembad woonde, over zijn vrouw en kinderen en de problemen met zijn moeder en oom. In flashbacks zie je wat hij bedoelt, dat hij een gewelddadige maffiabaas is en hoe hij flauwvalt als de eendjes uit zijn zwembad wegvliegen.

Melfi’s behandelruimte is waar

Tony het eerlijkst is, zich het meest blootgeeft en waar je hem als kijker het dichtst nadert.

Je merkt dat de serie naar een einde toe werkt zodra Tony na zijn wederopstanding uit de dood definitief en reddeloos verloren blijkt. Op Carmela lijkt het kwaad af te ketsen en tot nu toe heeft ze iets puurs en bijna onschuldigs weten te behouden. Maar de hoop dat haar tefal-ziel Tony overeind houdt, blijkt ongegrond. Zijn kinderen blijken gecorrumpeerd, zodat de enige die nog voor hem voelt zijn psychiater is. Net als wij kijkers is zij blijven hopen dat Tony zich kan verbeteren. Maar zijn therapie-uurtjes waren in Tony’s eigen woorden „oases in zijn werkweek” en „zelfbevrediging”.

Melfi realiseert zich dat pas als een collega haar zonder omhaal wijst op een studie naar de effecten van psychotherapie op criminelen. Ze gebruiken de inzichten die het oplevert om hun daden te rechtvaardigen. Als Melfi Tony betrapt in de wachtkamer terwijl hij een recept uit een tijdschrift scheurt, beseft ze dat hij hopeloos verloren is.

Aan het begin van de serie beschrijft Tony zich een als een clown: vrolijk van buiten, droef van binnen. Als iets na meer dan tachtig uur observeren van deze gangsterbaas duidelijk is, dan is het dat er geen binnenkant meer is. Tony is leeg. Leeg en rot.

Aan het einde van de serie stopt het geluid plotseling en gaat het beeld een minuut lang op zwart, voor de aftiteling begint. Dat betekent dat Tony dood is en hij de schutter niet zag aankomen. Natuurlijk kun je hier over twisten, zoals in de Verenigde Staten gebeurt sinds daar vorig jaar mei het slot werd uitgezonden. Zonder een bloedende Tony op de grond en een dokter die hem dood verklaart, is niets zeker. David Chase weigert uitsluitsel te geven: het is volgens hem allemaal duidelijk.

Het slot van ‘The Sopranos’ is zaterdag 24 mei op Nederland 3. De hele serie is op dvd verkrijgbaar.