Techno-cops op de snelweg

De politie legt alle kentekens op een snelweg drie dagen vast. Waar moet dat heen?

De politie IJsselland registreert alle passerende voertuigen op de A28 en A50 voor drie dagen met behulp van ANPR (Automatic Numberplate Recognition). Dat gaat toch weer wat verder dan de bekende flitscamera’s. Welkom in de wereld van de ‘nodale politie’, het jongste modewoord van de hedendaagse Hermandad.

Dat staat voor twee dingen. De politie voelt zich steeds meer „de wijken ingezogen” en zoekt daarbuiten meer ruimte. Daarbij moet de klassieke probleemgerichte aanpak worden aangevuld met algemene controles. Aangrijpingspunt daarvoor zijn de knooppunten (nodes) van de moderne stromen van mensen, goederen, geld en informatie.

Deze ambitieuze strategie werd in 2005 namens de Raad van Hoofdcommissarissen gepresenteerd door de Amsterdamse korpschef Welten in het ‘visiedocument’ Politie in Ontwikkeling als speerpunt voor de politie in de komende jaren. De hoofdcommissaris van IJsselland snapt intussen de opwinding over ANPR niet. Hij trekt een vergelijking met de ‘bloksurveillance’ in de jaren zestig, waarbij een patrouillerende agent ook alles noteerde wat hij tegenkwam, inclusief kentekens. Die opereerde echter met open vizier volgens het trotse politiemotto: ‘kennen en gekend worden’. ANPR staat in het teken van see and not been seen.

Weltens doel is niet minder dan een stelsel van ‘virtuele slotgrachten’. Automatiseringstechniek vormt de sleutel tot de nieuwe politiepoorten, de techniek van het ‘elektronisch sleepnet’ dat door de maatschappelijke vijver wordt gehaald om te zien welke visjes blijven hangen. Het is alleen de vraag of dat ook de grote vissen zijn. IJsselland benadrukt dat dit echt de bedoeling is. De controle is primair gericht op mobiel banditisme: criminelen die van elders komen om hun slag te slaan en zich dan snel uit de voeten maken. Drie dagen kentekens kunnen dan wat uitmaken voor de opsporing.

ANPR is handig tegen valse kentekens, maar ook tegen gewone openstaande boetes. Dus toch kleine visjes. De nummers van zware criminelen die landelijk zijn gesignaleerd gaan naar de Criminele Inlichtingeneenheid. Maar de nummers van niet-verdachte voertuigen worden in elk geval automatisch gewist, verzekert IJsselland. Er is trouwens toch vrijwel overal cameratoezicht? Daarvoor is echter eerst een speciale reden vereist. En de controle moet behoorlijk kenbaar zijn gemaakt aan het publiek. Hoeveel automobilisten van en naar Zwolle weten van ANPR?

IJsselland staat niet alleen. ANPR wordt al een tijdje toegepast in de Hoekse Waard, dat zich daar als eiland geografisch goed toe leent. Ook Amsterdam-Amstelland (waar het bekend staat als ‘catch ken’) doet er aan. Het ‘toekijkend publiek’ vindt het allemaal mooi omdat overtreders tóch worden gepakt, noteert Jurriën Rood in de jongste aflevering van het Tijdschrift voor de Politie. Hij neemt deel aan het Juxta-project van het Amsterdamse korps waarin jonge, pas afgestudeerde mensen een tijd meelopen om een onbevangen, kritische blik op de politie te geven. Rood ziet zelf weinig in het concept van een computergestuurde ‘T(echno)-cop’.

Het toekijkend publiek ziet ook slechts het begin. Ten slotte komt het zelf aan de beurt. ANPR heeft namelijk vier fasen. De laatste voorziet in een gegevensbestand van voertuigbewegingen om afwijkingen te signaleren. Zoals nachtelijke bewegingen van en naar bedrijventerreinen of voertuigen die zich in de nachtelijke uren slechts voor korte tijd binnen de virtuele slotgracht bevonden. Dat kan de niet-verdachte burger die nu gewoon onder ANPR doorrijdt nog heel wat onnodige last bezorgen. Welten waarschuwde dat bij de nodale aanpak „een strengere politie past” én het inzetten van bevoegdheden die „in de wijk alleen bij uitzondering aanvaardbaar zijn”. De politiechef claimt ook nog eens een ‘zelfstandige ruimte’ voor de politie hierover te beslissen. Dat is een breuk met de Politiewet, die in het teken staat van „ondergeschiktheid aan het bevoegd gezag en de geldende rechtsregels”.

Het is wel duidelijk dat ANPR al gauw een oneigenlijk gebruik van de Wegenverkeerswet meebrengt. Tot zover het respect voor de geldende regels. Hier is werk aan de winkel voor regering en parlement want de afweging tussen doel en middelen kan niet worden overgelaten aan de hoofdcommissarissen. Deze week al kan blijken of althans het parlement bereid is zijn taak serieus te nemen, namelijk bij de behandeling van de bewaarplicht van alle telecomgegevens (telefoon, gsm, e-mail, internet) van alle burgers. Niet drie dagen maar anderhalf jaar. Dat is de toekomst van ANPR: lukrake en algemene controle. Mét de principiële inzet of de opsporing ten dienste staat van de samenleving of andersom.

Frank Kuitenbrouwer is medewerker van NRC Handelsblad.

Reageren kan op nrc.nl/kuitenbrouwer