Naar kanker zoeken mag niet zomaar

Veel privéklinieken bieden lichamelijke onderzoeken aan: bloedtests, röntgenonderzoek en meer.

Petra Reulings onderzocht 22 klinieken.

Er zijn de afgelopen jaren veel bedrijven en bedrijfjes opgericht die gezonde mensen oproepen om zich medisch te laten onderzoeken. Ze bieden bijvoorbeeld bloedonderzoek aan, echo’s, röntgenfoto’s of MRI-scans. Maar dat kan niet zomaar. Een bedrijf dat klanten zonder klachten onderzoekt op kanker, onbehandelbare ziektes, of met ioniserende straling (met name röntgenfoto’s of CT-scans), heeft een vergunning nodig. Dat is geregeld in de Wet op het bevolkingsonderzoek (WBO).

De Inspectie voor de Gezondheidszorg heeft 22 van zulke ondernemingen onderzocht. Twintig zijn strafbaar, rapporteerde de Inspectie gisteren. De bedrijven werken onterecht zonder vergunning, zo vertelt onderzoeksleider dr. Petra Reulings. Bijna allemaal bieden ze bijvoorbeeld bloedtests op prostaatkanker aan, en veel testbedrijven maken röntgenfoto’s van de borstkas. Dat mag niet zonder vergunning.

Wat zijn dat voor bedrijven?

„Het zijn vaak privéklinieken. Soms zijn die verbonden aan een ziekenhuis, maar er zijn ook zelfstandige klinieken. Vaak doen ze ook bedrijfs- of andere keuringen en hebben ze de health checks [preventieve medische onderzoeken, red.] erbij genomen. De meeste bestaan pas een paar jaar, of ze bieden de onderzoeken pas recent aan.”

Waarom geeft wat deze bedrijven doen problemen?

„Preventieve medische onderzoeken op zich zijn geen probleem. Maar er zijn onderdelen van dat onderzoek die ‘vergunningsplichtig’ zijn. Het gaat erom of wetenschappelijk onderbouwd is dat het onderzoek zinvol is voor de klant. Geen van die bedrijven heeft zo’n vergunning van het ministerie van VWS.”

U schrijft dat de bedrijven vaak helemaal niet wisten dat zij een vergunning nodig zouden hebben.

„Nee, dat vond ik ook verrassend. Ze denken bij ‘bevolkingsonderzoek’ aan het uitstrijkje, of aan de borstkankerscreening. Daarvoor krijgt een vrouw een kaartje in de bus met een oproep. Maar als een bedrijf een website heeft of een advertentie zet in De Telegraaf, dan biedt het ook bevolkingsonderzoek aan. Dat hebben ze nog niet tussen de oren.”

Maar de Wet op het bevolkingsonderzoek bestaat al twaalf jaar.

„Inderdaad. Onze aanbeveling is daarom dat artsenorganisaties hun leden moeten informeren.”

Er is ook een groot grijs gebied tussen onderzoek waar wel of niet een vergunning voor nodig is, schrijft u. Hoezo?

„Op zich zijn die drie categorieën (kanker, ioniserende straling, ernstige ziektes) heel duidelijk. Maar gaandeweg bleek dat het in de praktijk helemaal niet zo duidelijk is. Bedrijven bieden bijvoorbeeld ook ‘lichamelijk onderzoek’ aan. Maar de patiënt kan niet weten: wat doet de arts dan precies? Hij voelt aan de lymfeklieren, hij kijkt sproeten na. Maar wat betekent dat? Zoekt hij dan naar kanker? Dat is niet duidelijk voor de Inspectie, en niet duidelijk voor de klant. Die moet weten waar hij aan toe is.

„Toen wij daar opmerkingen over gemaakt hebben, hebben veel bedrijven hun website trouwens wel aangepast. Sommige hebben zelfs alles verwijderd en werven hun klanten nu alleen nog maar via via. Maar soms haalden ze alleen het woord ‘kanker’ weg. Dus dan staat er wel dat er een colonoscopie [met een cameraatje in de dikke darm kijken, red.] gedaan wordt, maar niet dat dit is om op darmkanker te testen. Dan overtreed je nog steeds de wet.”

Is het wel mogelijk om meer duidelijkheid te scheppen?

„Ja. De minister kan de Gezondheidsraad laten uitzoeken wat die tests, zoals een lichamelijk onderzoek of een MRI-scan, precies inhouden. Het wordt heel lastig, maar het kan. Je moet als klant toch weten: weet ik nu of ik kanker heb? Galstenen? Iets aan mijn longen? Daarvoor stellen we ook voor: laat artsen nu een multidisciplinaire richtlijn opstellen om vast te stellen of een bepaalde test zinvol is of niet, los van de vergunningplicht dus. Sommige bedrijven onderzoeken het bloed op twintig, vijfentwintig dingen. Dan vraag ik me af: wat wil je nu precies opsporen?”

Is die indeling van de WBO voor vergunningplichtig onderzoek nog zinvol?

„Dat vragen wij nu aan de minister. De wet is nu lastig te handhaven. Bedrijven die onderzoek alleen maar aanbieden maar het in Duitsland laten uitvoeren, zijn niet te vervolgen. Dan zijn er de grijze gebieden, zoals gezegd. En er is een kwestie rond doe-het-zelf-tests. Zo’n zelftest, voor darmkanker bijvoorbeeld, kan een arts of apotheker gewoon verkopen. Maar zodra een arts hem doet als onderdeel van een preventief onderzoek, heeft hij een vergunning nodig.

„De minister wil met de wet mensen beschermen tegen risico’s van de health checks, en je kunt je afvragen of dat nog past in deze tijd. Dat is niet aan ons. Maar daarnaast: wat heb je aan een wet die niet te handhaven is?

„Daarom bevelen we verder aan om de Kwaliteitswet voor zorginstellingen ook toe te passen op aanbieders en uitvoerders van preventief medisch onderzoek. Daar vallen zij nu niet altijd onder. Dan kun je als Inspectie hardere maatregelen nemen: de minister adviseren de instelling te sluiten bijvoorbeeld. Binnen de WBO kunnen wij alleen aangifte doen bij de officier van justitie. En die kan alleen een geldboete opleggen tot 18.500 euro.”